Ngự phê đặt mua báo nước ngoài của vua Thành Thái
1. Tài liệu triển lãm này gồm 132 phiên bản thuộc khối Châu bản triều Nguyễn, có niên đại từ Gia Long đến Bảo Đại (1802 – 1945), chia làm 10 phần trưng bày, giới thiệu đến công chúng các hình thức ngự phê của triều Nguyễn.
Từ triển lãm, có thể thấy, bút phê của Minh Mạng, Tự Đức về những việc từ quốc gia đại sự như vấn đề quốc phòng, vấn đề bị đe dọa ở biên cương cho đến những việc nhỏ trong hoàng tộc như từng nhân sự của vương triều. Vua Thành Thái là vị vua Nguyễn đầu tiên cắt tóc ngắn, mặc đồ Tây, nói tiếng Pháp. Các hoàng tử và hoàng nữ con ông đều phải học Pháp ngữ và Hán tự. Nhà vua học tiếng Pháp để chống Pháp chứ không phải làm tay sai cho Pháp. Triển lãm lần này giới thiệu đến công chúng "Ngự phê giao cho Viện Cơ mật” ngày 19 -1 năm Thành Thái 11 (1899) về việc đồng ý cho đặt mua báo bằng tiếng nước ngoài "L’opinion” (Dư luận), góp phần chứng minh tư tưởng tiến bộ của vị vua này.
Đặc biệt, vua Tự Đức tại vị 36 năm nên khối lượng Châu bản chiếm gần một nửa của tổng khối Châu bản triều Nguyễn bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I. Qua chữ son "Ngự phê” của vua Tự Đức trên Châu bản triều Nguyễn thì thấy "Vua phê còn dài hơn lời tâu”, chứng tỏ nhà vua rất chăm chỉ và cẩn thận việc chính sự. Với Châu bản có nội dung "Bộ Binh tấu về việc cấp vốn cho người Thanh khai khẩn” vào ngày 17-2 năm Tự Đức 21 (1868), nhà vua đã Ngự phê: Châu điểm lên chữ "tấu” dòng thứ 3 của văn bản. Châu phê: "Nay biên giới với nhà Thanh chưa yên tĩnh thì việc phòng giữ biên cương của ta rất khó khăn. Vì thế, phải quyền nghi sao cho dân ta được yên ổn. Nay việc kiểm soát và vỗ về cũng là vì lương dân ta, việc khai hoang, khai mỏ không phải là vô bổ. Bộ hãy bí mật lệnh cho các tỉnh có bọn phỉ đó, tăng cường dẹp trừ”... Người xem có thể cảm nhận được cách thể hiện quan điểm, bản lĩnh, quyền uy của vua triều Nguyễn qua Châu bản.
2. Bên cạnh chuyện chính trị, quân sự, Ngự phê của các triều vua Nguyễn phong phú trên nhiều lĩnh vực: thời tiết, nông vụ, giá gạo, việc đóng thuyền... Bản phê ngày 29-12-1826 (năm Minh Mệnh 7), vua Minh Mệnh phê: "Mùa xuân mới nở, vui mừng được xem tờ tâu báo tin thời tiết thuận hòa. Trẫm chắp tay cầu trời cho ruộng đồng cả nước đều được mùa”. Hay Châu phê của vua Tự Ðức về việc tháo thuyền cũ đóng thuyền mới năm 1874: "Các thợ nhận sửa chữa điện Cao Minh đều vất vả, trước đã được thưởng một tháng rưỡi tiền lương. Nay thưởng thêm cho từ đổng lý đến lính thợ mỗi người một tháng tiền lương để tỏ sự thể tất. Bộ Hộ lập theo sự thực mà cấp phát. Ðình chỉ việc đi ra bên ngoài”.
Đọc những bản Châu phê, người xem cũng có thể hiểu thêm về Tự Ðức - ông vua bị phán xét có tư tưởng cầu an, người góp phần đẩy nhanh quá trình Pháp đô hộ Việt Nam. Nếu như các đời vua từ Gia Long đến Khải Ðịnh chủ yếu Ngự phê bằng chữ Hán thì ông vua cuối cùng - Bảo Ðại - sử dụng cả ba thứ ngôn ngữ: Pháp, Hán và chữ quốc ngữ. Ngự phê của Bảo Ðại chủ yếu trên các văn bản có nội dung bàn việc kinh tế, thưởng phạt quan lại, tế lễ ngoại giao... Bản Ngự phê bằng chữ quốc ngữ duy nhất của vua Bảo Ðại vào ngày 3-3-1945, trước thời điểm Nhật đảo chính Pháp và thành lập nội các đế quốc Việt Nam do Bảo Ðại làm Quốc trưởng.
3. Có mặt tại triển lãm này, không giấu được niềm vui, GS sử học Phan Huy Lê chia sẻ: cùng với việc bảo quản, việc vô cùng quan trọng khác là phải cho công bố Châu bản trước đại chúng, để họ hiểu về giá trị của Châu bản. Đây là tư liệu rất quý, chỉ có triều Nguyễn mới có. Trước triều Nguyễn thì dường như ta không có bút tích của một vị vua nào, kể cả thời kỳ huy hoàng nhất của chế độ quân chủ như thời Lý - Trần, Lê Sơ. Thứ nhất, bút tích của hoàng đế cũng cho ta thấy sự phát triển của thư bút chữ Hán, chữ Hán - Việt phát triển ở ta như thế nào. Giá trị thứ hai, dưới chế độ quân chủ, nhà vua là tối thượng, là toàn quyền quyết định theo ý của mình. Giá trị thứ ba, qua Châu bản, ta thấy được các vị vua nhà Nguyễn đã làm việc như thế nào.
Minh Hải