Đất đai là nguồn sống của nhân dân
Hơn 70% vụ khiếu kiện của dân có liên quan đến đất đai – thông tin không chỉ đợi đến khi Thanh tra Chính phủ công bố tại Hội nghị này mọi người mới biết. Trong đó, nhiều nhất là khiếu nại việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế – xã hội; khiếu nại đòi đất cũ, tranh chấp đất đai trong nhân dân qua các thời kỳ nhưng chưa được giải quyết dứt điểm; khiếu nại đòi nhà cho thuê, cho mượn, cho ở nhờ, đòi nhà thuộc diện thực hiện các chính sách về quản lý nhà... Một trong những nguyên nhân chính gây ra thực trạng này, cũng theo Thanh tra Chính phủ, là do còn có quá nhiều bất cập trong việc ban hành và thực thi các chính sách, pháp luật về quản lý và sử dụng đất đai.
Bất cập lớn nhất là công tác định giá đất. Tuy giá này được xác định theo nguyên tắc "Phù hợp với giá thị trường” nhưng trên thực tế thường thấp hơn nhiều so với giá thị trường tại cùng thời điểm. Điển hình là vụ UBND xã Tiên Tân, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam năm 2010 thu hồi của gia đình ông Lê Hồng Ngọc hơn 5.000 m2 đất nông nghiệp nhưng chỉ đền bù cho ông hơn 2 triệu đồng, không bằng đàn vịt 5.000 con gia đình ông đang nuôi và đẻ trứng một đêm. Hơn nữa, giá đất lại hay thay đổi, thiếu nhất quán...khiến người dân bất bình, khiếu kiện.. . Về bất cập này, tại Hội nghị nói trên, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng đã bày tỏ: Tới đây phải đưa ra thảo luận trong Quốc hội, rằng Trung ương có lẽ sẽ chỉ quy định về cách tính giá đất làm sao cho sát với giá thị trường, còn địa phương tự quyết định giá đất tại từng thời điểm thích hợp sao cho bảo đảm tính ổn định và hài hòa lợi ích giữa chủ sử dụng đất và nhà đầu tư.
Một vấn đề bất cập nữa được các Hội nghị này quan tâm là cơ chế bồi thường, hỗ trợ bằng tiền một lần là không phù hợp, bất cập cho cả Nhà nước, nhà đầu tư và người bị thu hồi đất. Trên thực tế, sau khi thu hồi đất, chính quyền các cấp hầu như ít quan tâm đến hướng nghề, tạo nghiệp cho người nông dân. Những nỗ lực đào tạo lao động nông thôn những vùng bị thu hồi đất chưa đem lại hiệu quả cao. Các khu công nghiệp hầu như không thu nhận được là bao lao động nông thôn vì họ không đáp ứng được trình độ, tay nghề. Chỉ sau một thời gian ngắn bị thu hồi đất, họ đã "nướng” khoản tiền đền bù một lần kia một cách nhanh chóng vào việc mua sắm, xây dựng nhà cửa và, thậm chí có người dùng những đồng tiền này ăn tiêu xa xỉ, cờ bạc... Cho nên, Nhà nước mỗi khi có chủ trương thu hồi đất liên quan đến họ, nhiều người dân tỏ ra nản. Để giải quyết thực trạng này, theo như GS-TSKH Đặng Hùng Võ: "Cần thực hiện cơ chế bồi thường một phần bằng đất, một phần bằng tiền gắn với quá trình thu lợi từ dự án đầu tư”.
Bất cập nữa trong vấn đề này là mỗi khi Nhà nước có nhu cầu, thậm chí cả những nhu cầu ngoài quốc phòng, an ninh và công cộng (như các dự án nhóm A chẳng hạn), họ vẫn có thể bị thu hồi đất bất kể lúc nào, với giá đền bù khá rẻ. Ngoài ra, Luật Đất đai đã được ban hành quy định cơ chế thu hồi đất theo dự án với nhà đầu tư được chỉ định, tiềm ẩn nguy cơ tham nhũng rất cao, gây bức xúc trong dân. Vì vậy, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo trong Hội nghị Toàn quốc về công tác tiếp dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo: "Vẫn phải thu hồi đất phục vụ cho việc phát triển, nhưng phải hài hòa với lợi ích của dân”. Thủ tướng coi đây là một trong những giải pháp chính để dân không khiếu kiện. Các chuyên gia cho rằng, muốn vậy, Nhà nước nên thay thế khái niệm "Nhà nước thu hồi đất” bằng khái niệm "Nhà nước trưng mua, hoặc trưng dụng” QSĐ cho phù hợp với Điều 23, của Hiến pháp 1992.
Tổng Bí Thư Nguyễn Phú Trọng đã phát biểu tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần 5 (khóa XI) nhấn mạnh phải coi đất đai là tài sản đặc biệt của quốc gia, là tài nguyên vô cùng quý giá, là nguồn sống của nhân dân và nguồn lực to lớn của đất nước, thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Tổng kết thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7 khóa IX về đất đai là một yêu cầu bức thiết nhằm thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XI của Đảng. Tiếp tục đổi mới chính sách, pháp luật về đất đai, kịp thời tháo gỡ những vướng mắc trong công tác quản lý và sử dụng đất đai, bảo đảm hài hòa các lợi ích của Nhà nước, người dân và nhà đầu tư, tạo nguồn lực và động lực mới đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, giữ vững ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội.
Ngọc Kha