|
Bởi lẽ, ông Bá Bính, nhân vật nguyên mẫu của Bá Kiến, là chủ thứ tư của ngôi nhà, nhưng lại không hề ở mà mua lại để làm nhà thờ. Ông cho xây hai dãy nhà khác vuông góc với nhà thờ để ở và sinh hoạt gia đình. Hơn nữa, ông lại có tới năm bà vợ, mỗi bà một dinh cơ, nên thường phải ở nay chỗ này, mai chỗ khác. Người già trong làng nói ông Bính sống với bà ba ở trên chính mảnh đất này, nhưng sau truyền lại cho con trai của vợ cả, là Trần Duy Tảo trông nom. Chẳng bao lâu ông Tảo lại bán sang tay người khác… Ngôi nhà luân chuyển tới đời chủ thứ tám là bà Trần Thị Châm. Đến cuối năm 2007, bà nhượng lại cho chính quyền huyện để đưa ngôi nhà vào hệ thống dự án "Vườn hiện thực Nam Cao” với giá khoảng 700 triệu đồng.
Như vậy ngôi nhà mà mọi người gọi theo nhân vật trong truyện ngắn "Chí Phèo” của Nam Cao, là ngôi nhà "Bá Kiến” có những điều phải lý giải cho chính xác. Thứ nhất ngôi nhà này không phải là do ông cha của ông Nghị Bính để lại. Thứ hai ngôi nhà này cũng không phải nơi ông ta sống, nên mọi dấu ấn của nhân vật không có gì đặc biệt được lưu giữ. Đồng thời đây là một ngôi nhà thật sự bé nhỏ, không tiêu biểu gì cho một giai đoạn phát triển của chế độ phong kiến.
Hơn nữa, theo như một số người trong làng kể lại, sau khi con trai ông Bính bán đi, ngôi nhà này đã từng bị cháy, do giặc Pháp phóng hoả đốt. Nhưng đến khi giặc rút khỏi làng, một người du kích tên là Trần Bá Huấn, nấp ở gần đó mới chạy lên ra sức dập lửa vì sợ cháy lan sang nhà khác. Vậy tình trạng thiệt hại của ngôi nhà này đến đâu không ai rõ, mà ông Huấn chỉ kể lại rằng, do ngôi nhà làm bằng gỗ lim nên không thể cháy nhanh được, và ngôi nhà không bị hư hỏng nặng. Có nghĩa là ngôi nhà không còn nguyên bản như thời ông Bính cai quản. Không ai có thể kiếm chứng sự thật ra sao, bởi lúc đó chỉ có một mình ông Huấn chứng kiến. Ấy là chưa nói đến nhiều kỷ vật, như đồ thờ, câu đối, bàn ghế vật dụng của gia đình ông Bính chẳng còn một chút gì vì đã thất lạc qua bốn đời chủ sau đó. Mà đương nhiên, ngôi nhà đã được sửa chữa theo từng đời chủ khác nhau, theo sở thích và hư hỏng theo thời gian. Vậy nếu cứ gán đây là một di tích quan trọng tiêu biểu cho hình ảnh đầy quyền uy của Bá Kiến thì có phần khiên cưỡng, ít có sức thuyết phục.
Tính đến nay ngôi nhà này được mua lại đã tới 4 năm có lẻ nhưng vẫn để hoang. Hồi đầu năm nay, có dịp gặp gỡ với báo chí, ông Trần Trọng Nhân, chủ tịch UBND xã Hoà Hậu tỏ ra áy náy rằng, ngôi nhà đã lâu không được chăm sóc bảo quản e khó trụ nổi với thời gian. Mà chính quyền xã thì lực bất tòng tâm, không đủ kinh phí. Ông nói vậy bởi lẽ đây là một di tích nằm trong dự án của tỉnh. Nếu kéo dài thời gian bỏ hoang, ngôi nhà ngày càng hư hỏng nặng, đến khi muốn phục dựng sẽ tốn kém hơn nhiều.
Chuyện bàn có tính gợi mở cho các nhà quản lý về công cuộc xây dựng "Vườn hiện thực Nam Cao”, bởi đó còn là nhà Lão Hạc, cái lò gạch hay vườn chuối nơi mà Chí Phèo và Thị Nở dán díu, yêu nhau. Lại nữa và đâu là hình ảnh của thầy giáo Thứ, cô giáo Oanh, dì Hảo… Nghĩa là còn nhiều công việc cho dự án này. Tuy nhiên để tiếp tục, ngoài câu chuyện kinh phí, vẫn đề chủ yếu lại là nội dung cần làm cho liên khu bảo tàng sinh động này với thế giới nhân vật của nhà văn Nam Cao.
Mới đây, có dịp gặp gỡ cụ Trần Duy Dĩ, cháu nội của "Bá Kiến”, mới hay rằng, còn những điều cần phải xây dựng và thiết kế lại ngôi nhà "Bá Kiến” cho đúng với ngày xưa ra sao. Hiện cụ Dĩ đã ngoài 80 tuổi. Nhiều nhân chứng sống khác đều đã cao niên. Đặc biệt cụ Trần Hữu Đạt, em trai nhà văn, chính là người thường đem bản thảo của Nam Cao ra tận Nam định gửi qua bưu điện tới các toà soạn báo ở Hà Nội, giờ cũng đã chừng 85 tuổi. Cụ Đạt rất thân tình với nhà văn và biết rất rõ lại lịch các nguyên mẫu mà anh trai mình miêu tả.
Do vậy việc gặp gỡ các cụ hiện nay, cùng với con cháu nhà văn, để ghi chép lại và lưu giữ những câu chuyện trong quá trình sáng tạo của nhà văn Nam Cao, quả là gấp gáp. Đồng thời những tư liệu này cũng là cơ sở để củng cố và xác thực cho những di sản hoặc kỷ vật liên quan đến công việc xây dựng khu vườn văn học có một không hai này.
Quang Lý |