Nằm khuất sau mặt con phố Đinh Liệt sầm uất, ngôi nhà vườn thẫm màu xanh cây trái vừa mang dáng dấp những ngôi biệt thự hoa lệ ở Pasis lại vừa đậm kiến trúc đình làng Việt, khiến cho không chỉ người lần đầu tiên đặt chân tới đây ngỡ ngàng, thích thú.
Cụ Phạm Thị Tề, chủ nhân của ngôi nhà đón khách bằng một phong thái niềm nở rất...Tràng An. Cười tươi, khéo khoe hàm răng đều và chắc như thuở thiếu nữ cụ bảo, là tôi được trời phú cho đấy.
Sinh năm 1914, năm nay cụ Tề sấp sỉ bước sang ngưỡng tuổi 100. Sống vắt qua 3 thế kỷ, hỏi cụ bí quyết sống thọ, sống khỏe, cụ chỉ cười mà rằng, gia đình tôi sống thuần bằng nghề gia truyền, không bon chen, ganh ghét, con cháu trong gia đình thuận hòa, êm ấm, trên kính dưới nhường...cuộc sống nhẹ nhàng, giản dị vậy thôi.
Nghe cụ nói và nhìn sinh hoạt trong gia đình, 5 thế hệ cùng chung sống dưới một mái nhà êm ả, thuận hòa, ai cũng giữ được nếp vấn an cha mẹ mỗi sớm dậy hay chiều đi làm về...tôi chợt nghĩ, có lẽ cốt cách, nếp sống của những con người đất Thăng Long nghìn năm văn hiến này từ xưa đến nay vẫn vậy, một nét văn hóa của người Tràng An thanh lịch, nho nhã cứ thầm lặng lan tỏa từ đời này qua đời khác.
Tồn tại ngót một thế kỷ, ngôi nhà vườn – một không gian tĩnh lặng, yên bình xanh mát những hàng cau, tre đằng ngà, trúc quân tử... có lẽ là ngôi nhà vườn cổ duy nhất còn sót lại ở Hà Nội. Tài sản vô giá trong ngôi biệt thự này không chỉ là việc bảo lưu, gìn giữ một nếp sống thanh lịch, tao nhã của người Hà Nội xưa mà nơi đây còn chứa đựng những giá trị văn hóa tinh thần vô cùng qúy giá với câu đối, hoành phi, bộ bàn ghế có tuổi đời cả trăm năm tuổi...
Trong 8 người con của cụ Tề, ông Giao có lẽ là người hoài cổ nhất, với ông, không gian phố cổ như ngấm vào từng mạch máu, hơi thở. Cứ mỗi dịp có khách vào thăm, ông lại say sưa giới thiệu từng chi tiết của ngôi biệt thự, từ nếp ngói, hàng hiên... và cả cái giếng cổ gần như độc nhất vô nhị ở Hà Nội. Được biết, ngoài cái giếng này, Hà Nội chỉ có duy nhất một cái nữa trong đền Bạch Mã.
Vũ quá tầm thư nhuận - Phong lai bút mặc hương (bão táp rồi cũng qua đi tiếng đàn sẽ dịu êm – Gió lành đến, cuộc đời lại lên hương), đọc tặng khách đôi câu đối treo trang trọng nơi phòng khách, ông Giao bảo, câu đối này có niên đại từ thời vua Bảo Đại (1926), bao đời nay vẫn răn day con cháu trong gia đình tôi sống luôn phải hướng đến những điều tốt đẹp nhất.
Nhà sử học Dương Trung Quốc, kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính và nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc (khi còn sống) đã đến nghiên cứu và đánh giá rất cao giá trị của di sản này, từ kiến trúc, không gian khu vườn đến những giá trị vật thể còn lưu giữ từ bao đời nay. Đoàn Di sản Pháp khi đến thăm quan ngôi nhà này cũng không khỏi bất ngờ khi bắt gặp bộ salon Louis XIV hơn 100 tuổi. Hiện Hà Nội chỉ còn duy nhất một bộ như thế đặt tại phòng khách Nhà hát lớn.
Theo lời kể của cụ Tề, dòng họ Phạm là một dòng họ danh giá, cuối thế kỷ XIX, các cụ từ làng bạc Châu Khê - Hải Dương lên phố Hàng Bạc lập nghiệp rồi mở cửa hiệu vàng Sư Tử - một trong những hiệu vàng nổi tiếng đất kinh kỳ thời ấy. Buôn bán phát đạt, gia đình mua một ngôi nhà có hai mặt tiền, một quay ra phố Hàng Bạc, một mặt quay ra phố Đinh Liệt (hiện nay chỉ sử dụng cổng số 6- phố Đinh Liệt). Ngôi biệt thự do kiến trúc sư tài hoa Phạm Khắc Hệ thiết kế mang đậm trường phái kiến trúc Đông Dương, kết hợp hài hòa hai nền văn hóa Pháp và Việt. Nếu cầu thang gỗ, phòng khách, cửa sổ...mang đặc trưng của những biệt thự Pháp thì kiến trúc Việt lại đậm ở nếp ngói bát tràng tỏa xuống hàng hiên rồi vút lên ở góc đầu đao khéo léo che đi khiếm khuyết của thế đất hay những thân cột lim đậm màu nâu ấm dọc tầng 1 phân chia những khoảng không gian nhỏ cho những thành viên trong gia đình.
Cùng với sự thăng trầm của thời gian, bắt đầu từ năm 60 – 70 của thế kỷ trước, những biệt thự cổ ở Hà Nội đã mai một dần và đến nay thì Hà Nội chỉ còn duy nhất ngôi biệt thự 115 phố Hàng Bạc này. Theo lời ông Giao, năm 1960, Nhà nước có chính sách quản lý nhà rộng, động viên chủ nhà cho thuê lại. Thực hiện chính sách, gia đình cụ Tề rút lên sử dụng toàn bộ tầng hai của ngôi nhà, còn tầng một do Nhà nước quản lý và cho một số hộ gia đình thuê.
Hiện tại, do ngôi nhà thuộc nhiều chủ sở hữu, nên không được giữ nguyên bản như xưa. Trong khu vườn mọc lên những công trình phụ như bếp, nhà vệ sinh, gây mất mỹ quan, làm hỏng không gian ngôi nhà vườn cổ. Ông Giao chua xót, đành rằng cuộc sống phát triển, người ta phải cơi nơi, nới rộng chỗ để sinh hoạt, nhưng không thể vì những lý do cá nhân đó mà họ đang tâm phá hỏng đi kiến trúc của một ngôi nhà vườn cổ được gìn giữ qua bao thế hệ.
Giá trị vật thể và phi vật thể của ngôi nhà vườn là không thể phủ nhận. Để Hà Nội không chỉ đẹp trong tranh "Phố Phái”, Chủ tịch UBND Hà Nội đã ký quyết định giao cho UBND quận Hoàn Kiếm khẩn trương kiểm tra, chỉ đạo, khắc phục việc xâm hại không gian nhà vườn cổ để từ đó có phương án bảo vệ ngôi nhà, xây dựng nơi đây thành một trong những địa chỉ cho du khách tìm hiểu về một nét đẹp của Thăng Long - Hà Nội. Tuy nhiên, từ quyết định đến thực tế vẫn còn một khoảng cách khá xa. Cho đến thời điểm hiện tại, mọi phương án bảo vệ ngôi nhà vườn cổ này vẫn chỉ nằm trên giấy của các cơ quan hành chính.
Nguyệt Hà