Ảnh: Ngô Lịch
Nhà văn Bùi Bình Thi sinh ngày 24-4-1939, quê ở xã Liên Bạt, huyện Ứng Hòa, Hà Tây (cũ). Truyện ngắn đầu tiên trong đời cầm bút viết văn của Bùi Bình Thi là câu chuyện về một con bò. Truyện được in ngay khi ông đem gửi NXB Kim Đồng (năm 1961). Trong đời viết văn của mình, nhà văn Bùi Bình Thi viết tiểu thuyết và truyện ngắn. Các tác phẩm chính của ông là: "Xiêng Khoảng mù sương”, "Đường về Cánh Đồng Chum”, "Mùa mưa đến sớm”, "Hành lang phía Đông”, "Kiếp người”, "Sau những giọt nước mắt”,…
|
Năm 1969, anh thanh niên trẻ Bùi Bình Thi tròn 30 tuổi, nặng 47kg, hăm hở đeo một chiếc ba lô 40kg, trong đó, lúc nào cũng phải có 10kg nước, theo phái đoàn quân sự Việt Nam hành quân sang giúp đỡ bạn Lào, với tư cách là một phóng viên chiến trường. Đến đây như được trở về nhà vì trước đó, anh đã có một vài lần sang Lào, nhưng chỉ làm công tác dân sự, và ngày ấy, chiến sự còn chưa ác liệt như bây giờ.
Tỉnh Xiêng Khoảng - Cánh Đồng Chum là cao nguyên trung tâm của Thượng Lào, nơi có nhiều sản vật quý hiếm và dân cư đông đúc, lại đối diện với Nghệ An của ta. Nên đế quốc Mỹ huy động cả lính mũ nồi Xanh, nguỵ Lào, lực lượng Phỉ của Vàng Pao. Toàn bộ quân lực phía Hoàng Gia Lào với Vàng Pao là 42 tiểu đoàn. Và số quân lực này tràn ra chiếm toàn bộ Cánh Đồng Chum và "cương thổ” Xiêng Khoảng đến tận biên giới Lào – Việt. Chưa hết, còn có cả lính đánh thuê Thái Lan sang quyết tâm chiếm đóng. Chiến sự rất ác liệt, trong khi đó bên Việt Nam chúng ta đang trong những ngày cả dân tộc buồn thương vì Bác Hồ đã từ trần.
Cuộc chiến đấu của bộ đội ta và Pa thét Lào với địch diễn ra rất ác liệt, bởi, các dân tộc Lào rất hiếu khách và thượng võ, nhưng đã bị mua chuộc và biến thành làng Phỉ. Nhiệm vụ của chúng ta không chỉ là tiêu diệt quân thù mà còn phải thuyết phục để lòng dân ủng hộ cuộc chiến tranh chính nghĩa, giành tự do về cho chính họ. Nhà văn Bùi Bình Thi nhập cuộc như một người lính thực thụ. Ông tham gia ba chiến dịch lớn, đặc biệt là cùng ăn cùng ở với bộ đội Lào nên từ đó có thể tìm hiểu sâu sắc về văn hoá, tính cách, con người các bộ tộc Lào. Trong thời gian ở Xiêng Khoảng – Cánh Đồng Chum, nhà văn Bùi Bình Thi đã cùng sống với một tiểu đoàn có tên Pa Chay…
Ông cùng bộ đội vào các làng bản làm công tác dân vận, với khẩu hiệu: "Không có dân xấu, chỉ có dân chưa giác ngộ”. Vui nhất là sau những trận đánh, làng bản đốt lửa trong sương mù mịt mùng, Lămvông suốt đêm. Nhân dân Lào hiếu khách và tình cảm vô cùng. Nhảy múa và ca hát mừng chiến thắng với bộ đội Lào và bộ đội Việt Nam như với anh em trong nhà. Các ông bố, các bà mẹ, các em nhỏ cầm tay từng người mà kể chuyện tâm tình. Các cô gái Lào xinh đẹp mang từng món ngon ra mời những người anh trai vừa luồn rừng, lội suối chiến đấu với quân thù, mặt còn xạm đen vì khói súng. Người Lào đã tin thì quý vô cùng, dù đời sống còn vất vả khó khăn, nhưng cũng không tiếc lòng tiếp tế cho bộ đội. Họ treo những giỏ xôi, giỏ canh trước nhà, nhà nào bộ đội lấy ăn càng nhiều, nhà ấy càng có phúc.
Những ân tình, ân nghĩa của nhân dân nước bạn đã hằn sâu vào kí ức của Bùi Bình Thi để trong suốt mấy năm, ông đi về giữa Việt Nam và Lào khá nhiều lượt. Cứ về nước được một vài tháng, nghe bạn bè kể chuyện Xiêng Khoảng, kể về những trận đánh, những làng bản đi qua, kể tên những anh em của ta hoặc của bạn còn sống hay đã hi sinh, lại thấy nhớ, lại thấy xôn xao, thế là lại tìm cách để đi. Và không phải là không có những khó khăn. Những lúc lạc rừng, hết nước, lạc vào ổ phục kích không sợ bằng những khi vào làng bản mà nhân dân không hiểu và hợp tác với mình. Phải thuyết phục họ bằng những hành động cụ thể như dạy họ trồng lúa, cung cấp các kiến thức về y tế cũng như trợ giúp về thuốc men, các vật dụng cần thiết trong gia đình. Hòa cùng những khó khăn gian khổ ấy, ông mới thấu hiểu được tâm trạng của những anh bộ đội vừa chiến đấu vừa làm công tác dân vận, đồng thời ghi chép, tích luỹ được nhiều kinh nghiệm rất quý báu cho công việc viết văn sau này.
Cuốn tiểu thuyết "Xiêng Khoảng mù sương” được ông khởi viết từ ngày thứ Hai 12 tháng 7 năm 2004 và sau đúng 13 tháng thì hoàn thành (25 -8 - 2005), khi đó nhà văn ở tuổi 66. Tiểu thuyết này viết về cuộc chiến đấu của bộ đội Cụ Hồ và Pa thét Lào trong khoảng thời gian từ 1965-1975 với những sự kiện và nhân vật có thật. Đây là cuốn tiểu thuyết thấm đẫm nghĩa tình anh em Việt - Lào, mà nếu như không cùng sống, cùng chiến đấu với quân và dân Lào ở Cánh Đồng Chum năm ấy, thì nhà văn Bùi Bình Thi chưa chắc đã có được cuốn sách thành công đến vậy. Những người đã từng chiến đấu ở Lào chắc chắn sẽ nhận ra được kí ức của mình trong đó, và hậu thế, những người chỉ biết đến cuộc chiến tranh này qua sách vở, cũng sẽ hình dung được sâu sắc một thời máu lửa của cha ông mình.
Gần nửa thế kỷ trôi qua, giờ ngồi nói chuyện với chúng tôi trong khu vườn thanh tĩnh, những kí ức, những tên bản làng, những trận đánh, những con người và cảnh vật của đất nước Triệu Voi vẫn sống động trong ông như vừa mới xảy ra cách đây không lâu. Nhà văn Bùi Bình Thi nhấn mạnh, trước hết phải sống thật lòng đã, như quân và dân ta với quân và dân Lào ngày ấy, cứ thật lòng, tình cảm, thì tự dưng, cuộc sống sẽ đi vào văn thơ, chân thực và lâu bền nhất.
|
Nhà văn Ma Văn Kháng nhận xét: "Xiêng Khoảng mù sương là thành quả lao động vật vã mê mải, bền bỉ và quên mình của nhà văn Bùi Bình Thi”. Và tiểu thuyết với "hệ thống nhân vật, tính cách, các quan hệ dằng dịt, đan chéo, chi phối lẫn nhau, trên một bình diện rộng, ôm chứa một nội dung bề bộn, phản ánh cuộc chiến đấu độc đáo giành độc lập, tự do, giải phóng dân tộc, giải phóng con người ở một vùng đất đặc trưng, trong một thời khắc đặc sắc của lịch sử”. |
Ngọc Hân