Năm 2001 Cửa khẩu Thanh Thủy (Vị Xuyên, Hà Giang) đã chính thức trở thành Khu kinh tế cửa khẩu có tầm cỡ quốc gia. Đây không chỉ là niềm tự hào của 22 dân tộc anh em sinh sống trong tỉnh mà còn đem lại hy vọng cho các tỉnh kề cận cũng như nền kinh tế đất nước. Nhưng nghiệt thay, mỗi khi tìm đến đây, người ta đều có cảm nhận về một sự hoang vắng, nghèo nàn, đơn điệu, thất vọng. Và cùng với đó thì tỉnh Hà Giang nói chung cũng như kinh tế của nước ta sẽ mất đi những cơ hội.

 

 

Tháng 11-2001 của Thế kỷ 20, Thanh Thủy chính thức được công nhận là Cửa khẩu quốc gia và được nâng cấp thành Khu kinh tế mở. Thời gian ấy, với sự mời gọi, cùng với các nhà đầu tư, các đối tác, tôi cũng đã có mặt tại đây. Ngày ấy, sau thời gian tìm lên và ở lại, niềm an ủi duy nhất cho chúng tôi ấy là con đường dài gần 30km từ Thị xã Hà Giang (nay là Thành phố Hà Giang) đã được mở rộng và trải nhựa. Hạ tầng kinh doanh ở đây cũng đã thay đổi bằng sự hiện diện của căn nhà 3 tầng để cho giới thương gia, chủ yếu là người Trung Quốc thuê.

 

Rồi bẵng đi, tôi ít lên Hà Giang, ít có cơ hội để tìm đến khu cửa khẩu này. Thế rồi cũng như mọi người dân nơi tỉnh nghèo miền phên dậu này, tôi lại xốn xang và hy vọng khi Thủ tướng ban hành thêm Quyết định số 136/QĐ – TTg. Theo Quyết định này, từ một cửa khẩu Quốc gia, một vùng Kinh tế mở trước đây, Thanh Thủy một lần nữa chính thức được nâng cấp thành Khu kinh tế cửa khẩu.

 

Nhận thông tin này ai cũng vui và hy vọng. Vì với quyết định này, Hà Giang, một tỉnh nghèo nơi phên dậu, có tới 7/12 huyện thành phố còn nằm trong diện 30a (huyện nghèo do Chính phủ quy định) sẽ có thêm những nguồn thu cho ngân sách để xóa đi nhanh chóng những cái nghèo theo tính chất thâm niên của mình.

 

Từ Hà Nội, đường Quốc lộ số 2 qua 3 tỉnh là Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Tuyên Quang để lên đến Cửa khẩu Thanh Thủy dài trên 350km đã được mở rộng và trải nhựa. Nhưng riêng con đường từ Thành phố Hà Giang lên Thanh Thủy sau hơn 10 năm vẫn không thay đổi là bao. Có hơn chăng sự thay đổi của con đường là những vệt sơn trắng kẻ để phân luồng cho các phương tiện qua lại. Đường vẫn hoang vu và ít các loại xe qua lại để gieo vào người ta những cảm nhận về thông thương, tấp nập.

 

 

Sau 2 lần được "nâng cấp” nhưng so với những gì mà người ta đã tận mắt chứng kiến những năm về trước ở Thanh Thủy thì một cảm giác mủi lòng sẽ bao chiếm. Ngoài chiếc Trung tâm thương mại đã xây từ những năm 2000 thì Khu kinh tế cửa khẩu này còn có vẻ "bề thế” thêm bởi sự hiện diện của một chiếc nhà để lực lượng biên phòng, hải quan tỉnh làm nhiệm vụ. Riêng Trung tâm Thương mại được coi là hoành tráng của những năm về trước thì nay chỉ tầng một còn có người kinh doanh. Hai tầng còn lại thấy dân ở đây bảo đã bỏ trống nhiều năm vì không có ai thuê mướn hay buôn bán gì cả.

 

Loang lổ, sập sệ, vá víu là một hình ảnh đặc trưng cho Khu kinh tế cửa khẩu duy nhất nơi Cực Bắc này. Củi đóm, quần áo của các hộ dân giặt phơi trong ngày treo ngổn ngang và khá chướng mắt. Riêng con đường rộng, đảm bảo 4 làn xe chạy, dài chưa đầy 50m, làm chỗ đậu cho các phương tiện hoàn tất thủ tục xuất nhập cảnh nay trông tồi tàn đến thảm thương. Dải phân cách cứng để chia đôi con đường chỗ còn, chỗ mất, lổn nhổn đất đá và lòa xòa những bụi cây trúc đào không ai cắt tỉa, vật vờ trước gió.

 

Cả Khu kinh tế cửa khẩu của một cửa khẩu quốc gia này hiện chỉ có khoảng 30 gian hàng kéo dài theo đường. Ngoài mấy quán giải khát, dăm ba quán bán vài thứ hàng hóa chủ yếu là thuốc lá, hoa quả đóng hộp của 2 nước mà hàng Tàu nhiều hơn hàng ta thì nhiều nhất vẫn là những quầy bán quần áo. Quần áo ở đây cũng đơn điệu, toàn những thứ hàng chả ai muốn hỏi giá. Đồ may mặc sẵn ở đây chả có thứ nào có giá đến vài trăm cả. Cao nhất chỉ 200 nghìn đổ lại! Ấy thế mà theo những thương gia trong nước thì hàng hóa đã được tăng giá đến khoảng 1/3 so với giá trị thực của nó.

 

Chúng tôi đến là ngày thứ 7. Thông thường những ngày này tại các khu kinh tế thuộc các khu cửa khẩu quốc gia thường tấp nập người và hàng hóa qua lại. Nhưng cám cảnh thay, ngồi ở chiếc ghế chờ làm thủ tục xuất nhập cảnh đến 2 tiếng mà chúng tôi chưa đếm đủ được tới 20 người qua lại. Khách xuất nhập cảnh ở đây, với người Trung Quốc chỉ là "quá giang” còn với người Việt Nam chỉ là thăm thân chứ gần như không có thêm mục đích gì khác.

 

 

Để có thêm các số liệu mà hy vọng cho những ngày tập nập tiếp theo của một Khu kinh tế cửa khẩu, chúng tôi tìm đến Chi cục Hải quan Cửa khẩu Thanh Thủy. Theo như thông tin của ngành này cung cấp thì sau khi được nâng cấp bằng Quyết định 136, sau những hô hào và kêu gọi, hiện nay đã có một số doanh nghiệp của tỉnh vào nhận đất. Nhưng không hiểu sao sau từng ấy tháng trời họ vẫn án binh bất động.

 

Càng tiếp xúc, chúng tôi càng thấy buồn và nản lòng với một Khu kinh tế cửa khẩu có tên là Thanh Thủy này. Hàng hóa ở đây chủ yếu nhập vẫn nhiều hơn xuất. Nghĩa là hàng Trung Quốc nhiều, còn hàng hóa của chúng ta sang nước bạn là… rất khiêm tốn. Hàng hóa xuất khẩu ở đây chủ yếu vẫn là gỗ, sắn thái lát và sắn tươi, quả hồ đào và quả hồ trăn. Còn hàng nhập, "khủng” hơn hàng xuất nhiều với các loại như: Máy móc, điện năng lượng và các loại vật liệu phục vụ xây dựng.

 

Hàng hóa thì như vậy, tình trạng xuất nhập cảnh cũng buồn vô hạn. Từ đầu năm đến nay, theo số liệu của ngành Hải quan tỉnh thì mới có gần 3.000 người làm thủ tục xuất nhập cảnh cùng với 3.524 lượt phương tiện.

 

Không như các Khu kinh tế cửa khẩu ở Lạng Sơn, Quảng Ninh – nơi mà người ta đang phải căng thẳng để đối phó với tình trạng về đăng ký và vi phạm của cư dân biên giới với những chính sách ưu đãi thì ở đây người ta lại rất hờ hững. Rất ít người dân có nhu cầu này và tình trạng vi phạm pháp luật cũng là khái niệm hết sức mơ hồ. Cũng 6 tháng đầu năm nay, cái gọi là buôn lậu ở đây mới phát hiện ra 5 vụ (tăng 1 vụ so với năm 2011) và thu phạt được trên 19 triệu đồng.

 

Gần ngày trời lang thang với những nắng nóng và hiu quạnh ở một Khu kinh tế Cửa khẩu chúng tôi ra về. Chả mua được thứ gì vì hàng hóa ở đây không có gì đặc biệt cả. Chưa hết giờ hành chính, bóng tối vội vã loang ra. Khu cửa khẩu Thanh Thủy nhanh chóng vắng bóng người và các cửa hiệu đã bắt đầu đóng cửa để… đi ngủ. Bao giờ Khu kinh tế cửa khẩu này mới thức theo đúng nghĩa của nó? Câu trả lời này chưa ai có thể khẳng định được!