Trước câu hỏi liệu AI có làm gia tăng thất nghiệp và bất bình đẳng trên thị trường lao động?, TS. Nguyễn Minh Phong cho rằng, nguy cơ này là có thật. Nhiều đánh giá quốc tế cho thấy một bộ phận đáng kể công việc hiện nay có thể biến mất hoặc thay đổi sâu sắc trong tương lai, dù đồng thời những ngành nghề mới cũng sẽ xuất hiện.

Theo ông, người lao động cần chủ động nâng cao kỹ năng, sẵn sàng học tập lại, chuyển đổi nghề nghiệp và cập nhật công nghệ. Cùng với đó, các chính sách công phải đánh giá đầy đủ cả tác động tích cực lẫn tiêu cực của AI, tạo điều kiện để người lao động chuyển đổi việc làm thuận lợi, đồng thời bảo vệ quyền lợi trong những quan hệ lao động mới.

Từ thực tế này, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cần được xem là một bộ phận thường xuyên của chính sách việc làm, thay vì chỉ triển khai khi người lao động đã mất việc. Đây cũng là yêu cầu cấp thiết đối với lao động trung niên – nhóm có thể sở hữu nhiều năm kinh nghiệm nhưng gặp khó khăn khi doanh nghiệp (DN) thay đổi công nghệ, thu hẹp vị trí cũ hoặc đặt ra yêu cầu kỹ năng mới.

PGS.TS Phạm Minh Sơn, Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cho rằng chuyển đổi số, AI, tự động hóa, chuyển đổi xanh và các mô hình kinh tế mới vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra yêu cầu đổi mới kỹ năng và năng lực thích ứng. Để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và việc làm, cần tăng cường phối hợp giữa cơ sở giáo dục, đơn vị đào tạo nghề, DN và cơ quan quản lý lao động. Công tác hướng nghiệp cần được triển khai sớm, cung cấp thông tin thực tế về nhu cầu tuyển dụng, yêu cầu kỹ năng và triển vọng nghề nghiệp của từng lĩnh vực. Việc lựa chọn ngành nghề cần dựa trên năng lực, sở thích và cơ hội việc làm dài hạn, thay vì chạy theo những ngành đang được coi là hấp dẫn tại một thời điểm.

Cùng với đó, chương trình đào tạo cần tăng thời lượng thực hành, dự án thực tế, thực tập tại doanh nghiệp và các hình thức học tập gắn với vị trí việc làm. Những kỹ năng nền tảng như sử dụng công nghệ số, khai thác AI có trách nhiệm, bảo vệ dữ liệu, tư duy phân tích, giao tiếp và học tập suốt đời cần được chú trọng trong nhiều ngành nghề, không chỉ riêng lĩnh vực công nghệ thông tin.

Đào tạo lại chỉ phát huy hiệu quả khi người lao động có điều kiện tham gia. Với người vừa mất việc, áp lực chi tiêu gia đình có thể khiến họ không đủ khả năng dành thời gian và kinh phí học nghề mới. Với lao động trung niên, trách nhiệm chăm sóc con cái, cha mẹ và nhu cầu duy trì thu nhập càng khiến quá trình chuyển đổi nghề nghiệp trở nên khó khăn. Bởi vậy, chính sách việc làm cần được thiết kế theo hướng kết hợp đào tạo với tư vấn nghề nghiệp, kết nối tuyển dụng và hỗ trợ người lao động trong giai đoạn chuyển tiếp.

Bà Nguyễn Thị Hoàng Nguyên, Phó Giám đốc Trung tâm thông tin, phân tích dự báo chiến lược và Dịch vụ công (Bộ Nội vụ), nhấn mạnh vai trò của tư vấn hướng nghiệp từ sớm, mô hình đào tạo kép và sự liên kết giữa nhà trường với doanh nghiệp. Theo bà, các trung tâm dịch vụ việc làm có thể hỗ trợ thanh niên thông qua cung cấp thông tin tuyển dụng, tư vấn nghề nghiệp và tổ chức đào tạo ngắn hạn, giúp những người chưa có việc làm sớm quay lại học tập hoặc tham gia thị trường lao động.

Với nhóm thanh niên không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo, hỗ trợ cần được thực hiện theo từng nguyên nhân cụ thể. Người thiếu kỹ năng cần được tư vấn học nghề; người thiếu thông tin cần được kết nối với nhà tuyển dụng; người gặp trở ngại về hoàn cảnh gia đình, sức khỏe hoặc điều kiện đi lại cần có hình thức hỗ trợ phù hợp. Nếu chỉ dừng ở việc cung cấp danh sách tuyển dụng mà không tháo gỡ những rào cản này, cơ hội quay lại thị trường lao động của một bộ phận thanh niên vẫn sẽ hạn chế. Vì vậy, bên cạnh việc thực hiện hiệu quả các chính sách hiện hành, cần nghiên cứu mở rộng những mô hình đào tạo chi phí thấp, học trực tuyến kết hợp thực hành, tư vấn việc làm lưu động và hỗ trợ kỹ năng thông qua các tổ chức cộng đồng. Các hình thức bảo hiểm xã hội linh hoạt, phù hợp với đặc điểm việc làm mới cũng cần được quan tâm nhằm giảm rủi ro khi người lao động chuyển đổi công việc hoặc làm việc theo dự án.

Ông Felix Weidenkaff, chuyên gia Chính sách Việc làm và Thị trường Lao động, Văn phòng Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) tại Việt Nam, cho rằng cần tăng cường đầu tư cho việc làm năng suất, dự báo nhu cầu kỹ năng tương lai, nâng cao hiệu quả quản trị thị trường lao động và phát triển hệ thống thông tin việc làm.

Theo ông, dù không thể dự đoán chính xác tương lai việc làm, các quốc gia vẫn có thể chủ động định hình tương lai đó trên cơ sở các tiêu chuẩn lao động cơ bản và nguyên tắc về việc làm thỏa đáng. Điều này đòi hỏi phối hợp chính sách kinh tế vĩ mô thúc đẩy tạo việc làm với các chính sách thị trường lao động nhằm mở rộng cơ hội việc làm có chất lượng, đặc biệt trong những ngành có giá trị gia tăng cao.

Bên cạnh đó, cần mở rộng học tập suốt đời, phát triển kỹ năng số, kỹ năng xanh và kỹ năng công nghệ cao; tăng cường đào tạo tại doanh nghiệp và thúc đẩy các sáng kiến phát triển kỹ năng do doanh nghiệp chủ trì. Việc bảo đảm cơ hội bình đẳng, bảo vệ người lao động trong các hình thức việc làm mới và tăng cường đối thoại xã hội cũng cần được xem là những ưu tiên quan trọng.

Đề cập đến vấn đề này tại Chương trình đối thoại với thanh niên năm 2026 mới đây, Bộ trưởng Bộ Nội Vụ Nguyễn Tiến Hải cũng cho biết thị trường lao động hiện nay biến đổi rất nhanh và sâu sắc từ khoa học công nghệ. Việt Nam đang tăng tốc mạnh trong ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số. Đặc biệt AI đã tác động rất mạnh mẽ đến lao động, việc làm.

Theo các nghiên cứu, phát triển của AI hiện nay đang thay đổi trình độ của người lao động, tạo ra những việc làm mới, nhưng bên cạnh đó cũng làm khó khăn cho một bộ phận người lao động, nhất là những người lao động chưa qua đào tạo, không theo kịp tiến bộ khoa học công nghệ.

Giải quyết những thực trạng nêu trên, Bộ trưởng Bộ Nội vụ nhấn mạnh, cần nâng cao nhận thức về học tập, đào tạo, nhất là học nghề và xác định việc làm, đặc biệt cho chính bản thân thanh niên. Cùng với đó, tiếp tục thực hiện đồng bộ và hiệu quả các giải pháp để phát triển kinh tế - xã hội, qua đó tạo thêm nhiều việc làm mới cho người lao động, trong đó có thanh niên. Từ đó, để phát triển kinh tế xã hội nhanh hơn, bền vững hơn. Giải pháp nữa cũng cần chú trọng là tiếp tục đẩy mạnh đào tạo bồi dưỡng nâng cao trình độ và kỹ năng nghề cho người lao động, trong đó có thanh niên, nhất là về công nghệ thông tin gắn với nhu cầu của thị trường lao động theo chuyển đổi số hiện nay.