Theo Luật sư Phan Thị Thủy, Công ty Luật TNHH Hữu Tín P&T thuộc Đoàn Luật sư Nghệ An, minh bạch thông tin là một trong những điều kiện quan trọng nhất để hạn chế tiêu cực trong chính sách NƠXH.

Minh bạch phải được hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ là công khai có dự án mà phải công khai đầy đủ các thông tin mà người dân cần biết: dự án nào đang tiếp nhận hồ sơ, số lượng căn hộ, giá bán, tiêu chí xét duyệt, thời gian tiếp nhận, phương thức lựa chọn người mua, kết quả xét duyệt và các quy định liên quan.

Khi thông tin được công khai đầy đủ, người dân có thể chủ động tiếp cận và giảm sự phụ thuộc vào môi giới hoặc các kênh không chính thức. Đồng thời, việc công khai cũng tạo điều kiện để xã hội giám sát quá trình thực hiện chính sách.

Đặc biệt, Luật sư Thủy cho rằng cần hạn chế tối đa tình trạng “thông tin nội bộ” hoặc việc một nhóm người biết trước thông tin về dự án, thời gian nhận hồ sơ, điều kiện xét duyệt trong khi người có nhu cầu thực sự lại không tiếp cận được thông tin. Cần có một trang thông tin chính thức để người dân có thể tra cứu dự án, điều kiện, hồ sơ, thời hạn và phương thức đăng ký. Hạn chế tối đa việc người dân phải tìm thông tin qua môi giới.

Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) đề xuất mỗi địa phương có một chuyên mục thống nhất về NƠXH do Sở Xây dựng làm đầu mối, cập nhật tình trạng từng dự án, từng đợt tiếp nhận hồ sơ, giá, biểu mẫu và kết quả giải quyết. Thông tin cần được đưa đến với người dân có nhu cầu thông qua chính quyền cấp xã, công đoàn và doanh nghiệp sử dụng lao động; đồng thời cần hỗ trợ cho người không thuận tiện sử dụng công nghệ.

Cùng quan điểm, TS Nguyễn Văn Đính, Chủ tịch Hội Môi giới Bất động sản Việt Nam, nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đầu mối thông tin chung để người dân chỉ cần vào đó là biết đầy đủ thông tin dự án đang triển khai trên địa bàn.

“Việc này không phải là có nên hay không, mà là bắt buộc phải làm. Nhà nước cần xây dựng một hệ thống thông tin chung, trong đó dữ liệu về các dự án và sản phẩm bất động sản được mã hóa, định danh để người dân có thể dễ dàng tra cứu. Hiện nay nhà nước đang hướng đến và sẽ làm việc đấy”, TS Nguyễn Văn Đính nhấn mạnh.

Sau khi biết thông tin, người dân phải vượt qua một cửa khác là chuẩn bị hồ sơ. Đây được nhận định là khâu khó đối với những người làm nghề tự do hoặc có thu nhập không ổn định.

Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) nhận định, hạn chế của phương thức dựa nhiều vào giấy tờ là mỗi cơ quan có thể chỉ xác nhận một phần thông tin. Hồ sơ có đủ chữ ký, con dấu chưa chắc đã phản ánh đúng toàn bộ sự thật. Cần tăng chất lượng xác minh, kết nối dữ liệu và xác định trách nhiệm của người xác nhận.

Từ góc độ thực thi, Luật sư Phan Thị Thủy đề xuất từng bước số hóa và liên thông việc xác minh điều kiện. Thay vì để người dân phải đi nhiều nơi xin xác nhận, cơ quan có thẩm quyền có thể chủ động đối chiếu các thông tin cần thiết từ dữ liệu nhà ở, đất đai, dân cư, thu nhập và các dữ liệu liên quan theo quy định.

Theo Luật sư Thủy, điểm quan trọng là phải giảm sự phụ thuộc vào hồ sơ giấy và xác nhận thủ công, bởi càng nhiều khâu trung gian thì càng có nhiều điểm có thể phát sinh sai sót hoặc tiêu cực. Điều này sẽ giúp giải quyết đồng thời hai yêu cầu tưởng như trái ngược: thủ tục đơn giản hơn nhưng khả năng kiểm soát tốt hơn.

Tại Hà Tĩnh, khi số lượng hồ sơ vượt xa số căn hộ, việc xác minh điều kiện được đặt trong quy trình có sự tham gia của nhiều cơ quan, đồng thời địa phương xây dựng phương án bốc thăm trực tuyến. Cách làm này cho thấy công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi dữ liệu đầu vào được kiểm chứng và quy trình lựa chọn có thể theo dõi, đối chiếu.

Tại Nghệ An, Entiz Group và Công ty CP Đầu tư và Thương mại Hùng Sơn cũng đã tổ chức bốc thăm trực tuyến tại dự án OXH-2 (Fhome+ Hưng Lộc), khi có 884 hồ sơ đăng ký đủ điều kiện trong khi chỉ có 612 căn hộ NƠXH, dưới sự giám sát của cơ quan chức năng. Theo bà Phan Lê Mỹ Hạnh, Tổng Giám đốc Entiz Group, khi số hồ sơ đủ điều kiện vượt quá quỹ căn dự kiến bán, việc tổ chức bốc thăm là yêu cầu cần thiết để xác định quyền mua một cách công khai, minh bạch và công bằng.

Điều này cho thấy bốc thăm chỉ là một khâu. Điều quan trọng hơn là trước khi bốc thăm, ai được đưa vào danh sách; dữ liệu đó được xác minh như thế nào; và toàn bộ quá trình có thể kiểm chứng đến đâu.

Theo Luật sư Phan Thị Thủy, Công ty Luật TNHH Hữu Tín P&T thuộc Đoàn luật sư Nghệ An, một người được xét duyệt đúng đối tượng tại thời điểm mua nhà chưa đồng nghĩa với việc sau đó việc sử dụng, chuyển nhượng hoặc cho thuê căn hộ luôn tuân thủ đúng quy định. Vì vậy, cần quản lý xuyên suốt vòng đời của NƠXH; kịp thời kiểm tra, xác minh đối với các trường hợp có dấu hiệu bất thường sau bàn giao nhà.

Luật sư Thủy cho rằng, hậu kiểm không nhất thiết phải là việc kiểm tra thủ công tất cả mọi người. Có thể áp dụng quản lý dựa trên dữ liệu và dấu hiệu rủi ro, tập trung kiểm tra những trường hợp có biến động bất thường.

Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm của từng bên trong toàn bộ quy trình: cơ quan quản lý nhà nước, chủ đầu tư, đơn vị tiếp nhận hồ sơ và người đăng ký mua nhà. Khi có sai phạm thì phải truy được trách nhiệm ở từng khâu, tránh tình trạng quy trình có nhiều chủ thể tham gia nhưng khi xảy ra vấn đề lại khó xác định trách nhiệm.

Ở góc độ hoàn thiện chính sách, TS Nguyễn Văn Đính, Chủ tịch Hội Môi giới Bất động sản Việt Nam kiến nghị cần quy định thật chặt chẽ, cụ thể về đối tượng và điều kiện được mua NƠXH, đến mức người dân và doanh nghiệp chỉ cần đọc quy định là có thể hiểu ngay mình cần chuẩn bị hồ sơ gì, có đủ điều kiện hay không. Người đăng ký tự kê khai và chịu trách nhiệm về tính chính xác của hồ sơ; đồng thời, cơ quan chức năng phải có cơ chế hậu kiểm đủ mạnh để phát hiện, xử lý các trường hợp kê khai sai hoặc lợi dụng chính sách.

Quan điểm này cũng phù hợp với hướng mà Sở Xây dựng tỉnh Nghệ An đang đặt ra. Theo ông Nguyễn Thế Phiệt, Trưởng phòng Quản lý nhà và thị trường bất động sản, Sở Xây dựng tỉnh Nghệ An, Sở Xây dựng và các cơ quan liên quan sẽ tăng cường kiểm tra việc quản lý, sử dụng NƠXH; nếu phát hiện đối tượng vi phạm sẽ tham mưu cấp có thẩm quyền xử lý theo quy định.

NƠXH là chính sách có sự hỗ trợ của Nhà nước, vì vậy mỗi căn nhà đến đúng người không chỉ mang ý nghĩa về một chỗ ở mà còn thể hiện hiệu quả của chính sách.

Từ thực tiễn tại Nghệ An và Hà Tĩnh, những câu chuyện về người đã mua được nhà, người đang chờ cơ hội, những hồ sơ vượt nhiều lần số căn hộ và những cách làm mới trong xét duyệt cho thấy bài toán không chỉ nằm ở số lượng căn nhà được xây dựng.

Nguồn cung vẫn phải tiếp tục tăng, nhưng song hành với đó là yêu cầu trao nhà cho đúng người, bằng một quy trình đủ minh bạch để người dân có thể tiếp cận và xã hội có thể giám sát. Bởi suy cho cùng, xây nhà là bước đầu; trao đúng người mới là đích đến.