Bản sắc văn hóa phương Nam - hành trình kiến tạo không gian phát triển mới Kỳ cuối: Đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển

Sáng sớm ở mũi Cà Mau, mặt trời nhô lên, những tia nắng đầu tiên trải dài trên những cánh rừng đước, len qua từng con rạch nhỏ rồi hòa vào màu phù sa của những dòng sông đổ ra biển lớn.

Từ cột cờ Hà Nội ở mũi Cà Mau, phóng tầm mắt ra xa, cảm nhận rất rõ: hơn 300 năm trước, những lưu dân đầu tiên đã theo dòng sông ấy đi mở đất. Hôm nay, những dòng sông vẫn mang phù sa về biển. Chỉ có vùng đất đã bước sang một hành trình mới. Một hành trình của những không gian phát triển mới, những quyết sách mới và một khát vọng mới. Nhưng dù đi xa đến đâu, điều ĐBSCL cần giữ lại vẫn là “hồn phương Nam”.

Sau khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào vận hành, người dân kỳ vọng một nền hành chính gần dân hơn, phục vụ tốt hơn. Tuy nhiên nếu chỉ nhìn cải cách dưới góc độ tổ chức bộ máy thì chưa đủ.

Phía sau mỗi xã mới, mỗi địa bàn mới là hàng trăm năm lịch sử hình thành. Là những cộng đồng cư dân, những tập quán, những ngôi chùa, đình, miếu, những làng nghề, những điệu đờn ca tài tử, những mùa lễ hội. Tất cả tạo nên bản sắc của từng vùng đất. Chính quyền hai cấp vì thế không chỉ gánh nhiệm vụ quản lý, mà còn gánh trách nhiệm gìn giữ ký ức cộng đồng.

Một phiên chợ quê cuối tuần ở Đồng Tháp thu hút du khách.

Nhiều năm qua, khi nói về sự phát triển của một địa phương, người ta thường nhắc đến tốc độ tăng trưởng, thu ngân sách, thu hút đầu tư hay số lượng doanh nghiệp. Ít ai đặt câu hỏi: Bao nhiêu làng nghề còn hoạt động? Bao nhiêu nghệ nhân còn truyền nghề? Bao nhiêu lễ hội được cộng đồng tự nguyện duy trì? Bao nhiêu người trẻ quay trở về làm du lịch cộng đồng? Đó cũng là những chỉ số phát triển. Nếu kinh tế tăng trưởng nhưng văn hóa dần mất đi, sự phát triển ấy sẽ thiếu nền tảng.

ĐBSCL cần một cách nhìn mới. Văn hóa không chỉ là lĩnh vực cần đầu tư. Văn hóa phải được coi là một nguồn vốn: nguồn vốn xã hội, nguồn vốn con người và nguồn vốn tạo ra sức cạnh tranh.

Qua nhiều cuộc gặp gỡ với cán bộ cơ sở, có thể thấy áp lực công việc ngày càng lớn: phát triển kinh tế, cải cách hành chính, chuyển đổi số, xây dựng nông thôn mới, an sinh xã hội... Nhưng nếu văn hóa bị xem là nhiệm vụ “đi sau”, nhiều giá trị có thể mất đi trước khi kịp nhận ra.

Điều cần làm trong giai đoạn mới không chỉ là tổ chức thêm lễ hội. Mà phải đưa văn hóa vào ngay trong quy hoạch phát triển. Mỗi xã cần biết mình có những di sản gì, bao nhiêu nghệ nhân, bao nhiêu làng nghề, bao nhiêu giá trị có thể phát triển thành sản phẩm văn hóa, du lịch hoặc kinh tế sáng tạo. Khi hiểu rõ “tài sản văn hóa” của mình, chính quyền mới có thể xây dựng chiến lược phát triển phù hợp.

Nhà báo, nhà văn Vũ Thống Nhất, người có nhiều năm nghiên cứu và viết về văn hóa ĐBSCL, cho rằng vùng đất này đang bước vào giai đoạn phát triển với những lợi thế chưa từng có. Hạ tầng giao thông được đầu tư mạnh. Không gian hành chính được sắp xếp theo hướng tinh gọn. Chính quyền địa phương hai cấp mở ra cơ chế chủ động hơn cho cơ sở. Nếu kết hợp những yếu tố ấy với kho tàng văn hóa phong phú của vùng đất phương Nam, ĐBSCL hoàn toàn có thể hình thành một mô hình phát triển riêng - kinh tế dựa trên bản sắc.

Cũng theo nhà báo, nhà văn Vũ Thống Nhất, cần xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản, làng nghề, nghệ nhân và lễ hội; đưa tiêu chí bảo tồn và phát huy văn hóa vào quy hoạch phát triển từng địa phương; hình thành các tuyến liên kết du lịch văn hóa giữa các tỉnh, thành; có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghiệp văn hóa, du lịch cộng đồng, sản phẩm OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) gắn với bản sắc; đồng thời chú trọng đào tạo cán bộ văn hóa cơ sở và hỗ trợ người trẻ tham gia gìn giữ, sáng tạo, lan tỏa giá trị văn hóa bằng công nghệ số. Đó không chỉ là giải pháp cho ngành văn hóa. Đó là giải pháp cho phát triển bền vững.

Chiều cuối của chuyến đi, chúng tôi trở lại gặp bà Bảy Tươi. Vẫn chiếc xuồng cũ trên dòng Cần Thơ. Nhưng mọi thứ xung quanh đã thay đổi nhanh chóng. Tuyến bờ kè thay cho những căn nhà mái tôn tạm bợ dọc Chợ nổi Cái Răng. Những cây cầu mới đưa hai bờ lại gần nhau hơn. Những khu đô thị đang hình thành, tạo nên diện mạo mới cho thủ phủ Tây Đô.

Bà Bảy Tươi sắp xếp lại đồ đạc sau một buổi rong ruổi buôn bán ở chợ nổi. Nhìn về phía mặt trời đang xuống, bà cười hiền: “Miền Tây giờ mình thay đổi nhiều lắm. Nhưng đừng để sau này con cháu chỉ biết quê hương qua những hình ảnh còn sót lại...”. Một câu nói giản dị nhưng chất chứa nỗi niềm của không chỉ bà Bảy Tươi, mà nhiều người cao niên chúng tôi từng gặp trong chuyến hành trình này.

Bà Bảy Tươi (Trịnh Thị Bé), tin tưởng rằng, chợ nổi còn thì còn những thương hồ như bà mưu sinh. Ảnh: HH

Chợ nổi Cái Răng luôn là điểm đến đầu tiên của du khách khi đặt chân đến thủ phủ Tây Đô. Ảnh: Lý Anh Lam

Nhà báo, nhà văn Vũ Thống Nhất chia sẻ thêm: “ĐBSCL hoàn toàn có thể trở thành một cực tăng trưởng mới của đất nước. Có thể hiện đại hơn, giàu có hơn, kết nối hơn. Nhưng sự phát triển ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi những dòng sông vẫn còn kể chuyện, khi mái đình vẫn còn khói hương, khi tiếng chuông chùa vẫn ngân lên giữa buổi sớm, khi người trẻ vẫn tự hào nói về quê hương mình bằng tất cả tình yêu và sự gắn bó”.

Một vùng đất sẽ không được nhớ đến chỉ bởi những cây cầu lớn hay những con đường rộng. Điều còn lại sau cùng luôn là con người, là văn hóa, là ký ức. Và với ĐBSCL, đó chính là hồn cốt phương Nam.