Chia sẻ tại diễn đàn IRIFF 2026, TS Lê Mai Lan cho biết, Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị đã thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Việt Nam trong việc đưa khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển đất nước.

Mục tiêu chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) đạt 2% GDP, trong đó 60% đến từ các nguồn lực xã hội, đặt ra yêu cầu không chỉ tăng quy mô đầu tư mà còn phải xác định đầu tư vào đâu, bằng cách nào để tạo ra tác động lớn nhất.

Chia sẻ kinh nghiệm từ hệ sinh thái Vingroup, TS Lê Mai Lan cho biết, từ năm 2018, khi tập đoàn đẩy mạnh đầu tư vào lĩnh vực công nghệ, công nghiệp, doanh nghiệp đồng thời triển khai nhiều hoạt động tài trợ phi lợi nhuận cho khoa học công nghệ thông qua Quỹ Đổi mới sáng tạo VinIF, các chương trình học bổng, Giải thưởng VinFuture và đầu tư thành lập các công ty công nghệ, công nghiệp.

Minh chứng là hoạt động của Quỹ VinIF, được khởi xướng từ năm 2018. Thay vì chỉ tài trợ các đề tài nghiên cứu, quỹ còn hỗ trợ học bổng, các nhóm nghiên cứu mạnh và phát triển nguồn nhân lực khoa học cho Việt Nam.

Tuy nhiên, theo TS Lan, tác động quan trọng nhất không chỉ nằm ở những con số mà là sự thay đổi nhận thức về cách làm khoa học chuyên nghiệp. Nghiên cứu sinh, tiến sĩ từng bước được nhìn nhận như một nghề nghiệp có trả lương, có điều kiện làm việc phù hợp. Những vấn đề như chế độ đãi ngộ, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, trả thù lao cho nghiên cứu sinh cũng dần được quan tâm và phần nào phản ánh trong Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025.

Một chương trình khác được Vingroup triển khai từ năm 2019 là cấp học bổng toàn phần cho tài năng Việt Nam theo học thạc sĩ, tiến sĩ và sau tiến sĩ tại 68 trường đại học hàng đầu thế giới, trong những lĩnh vực khoa học công nghệ cốt lõi và mũi nhọn mà đất nước có nhu cầu.

Đến nay, chương trình đã giải ngân 839 tỷ đồng, cấp hơn 270 suất học bổng. Trong số này, 167 người đã hoàn thành chương trình học, hơn một nửa trở về Việt Nam làm việc; những người còn lại tiếp tục học tập hoặc làm việc tại các viện nghiên cứu, doanh nghiệp có hoạt động đầu tư mạnh cho R&D.

Từ kết quả đó, TS Lê Mai Lan cho rằng trí tuệ và tiềm năng khoa học công nghệ của người Việt Nam không thiếu. Điều quan trọng là phải tạo được môi trường phù hợp để tài năng phát huy năng lực và vươn ra quốc tế.

Thành công của chương trình học bổng cũng không nhất thiết phải được đo bằng tỷ lệ 100% người nhận học bổng trở về nước.

Ngay cả khi làm việc ở nước ngoài, nếu họ vẫn kết nối, đóng góp tri thức và hỗ trợ sự phát triển công nghệ trong nước thì đó cũng là một giá trị đáng ghi nhận.

Bên cạnh phát triển nhân lực, Giải thưởng VinFuture được khởi xướng năm 2020 với sứ mệnh tôn vinh những thành tựu khoa học tạo tác động lớn đối với thế giới, đồng thời kết nối các nhà khoa học toàn cầu với Việt Nam.

Sau 4 mùa giải, giải thưởng nhận được 6.100 đề cử từ 110 quốc gia và vùng lãnh thổ, vinh danh 48 nhà khoa học xuất sắc.

Đáng chú ý, 6 nhà khoa học từng nhận giải VinFuture sau đó tiếp tục được trao các giải thưởng quốc tế lớn như Nobel hoặc Breakthrough.

Việc đưa những bộ óc xuất sắc trên thế giới đến giao lưu, trao đổi với các nhà khoa học Việt Nam giúp nhận diện rõ hơn vị trí của nền khoa học trong nước, khoảng cách với thế giới và cơ hội hợp tác.

Đây cũng là cơ sở hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, tạo cơ hội cho các nhà khoa học trẻ tiếp cận mạng lưới tri thức toàn cầu.

Từ những kinh nghiệm trên, TS Lê Mai Lan cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận trong tài trợ khoa học công nghệ.

Việc lựa chọn đầu tư không nên chỉ xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học hay nhu cầu trước mắt của doanh nghiệp, mà phải kết hợp đồng thời ý tưởng nghiên cứu sáng tạo với những vấn đề thực tiễn cần giải quyết.

Vingroup đang từng bước dịch chuyển từ mô hình tài trợ các đề tài riêng lẻ sang tài trợ nghiên cứu nhằm giải quyết những thách thức lớn, với sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ khâu xác định bài toán, triển khai nghiên cứu đến nghiệm thu và nhận diện sản phẩm.

Theo bà, doanh nghiệp không nên chỉ tham gia ở giai đoạn cuối để tiếp nhận kết quả nghiên cứu và thương mại hóa. Các kỹ sư, nhà khoa học cần được trực tiếp tiếp cận môi trường sản xuất, bệnh viện và những vấn đề phát sinh trong thực tiễn.

Trong hệ sinh thái Vingroup, các công ty như VinFast hay hệ thống y tế Vinmec có thể trở thành môi trường để nhà khoa học quan sát, xác định vấn đề và phối hợp với đội ngũ chuyên môn tìm giải pháp.

Chẳng hạn, kỹ sư có thể làm việc trực tiếp cùng bác sĩ, điều dưỡng tại bệnh viện hoặc xuống nhà máy, phòng thí nghiệm để nhận diện những vướng mắc về công nghệ. Cách tiếp cận này giúp cải thiện công nghệ nhanh hơn, rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường.

Tuy nhiên, bài toán đặt ra không chỉ là giải quyết nhu cầu hiện tại của doanh nghiệp. Các chương trình nghiên cứu còn cần hướng tới những vấn đề lớn của quốc gia và những thách thức trong tương lai, tránh tình trạng khi nghiên cứu hoàn thành thì sản phẩm đã trở nên lạc hậu.

Đơn cử, chương trình phát triển 2.000 nhân tài AI thực chiến, hướng tới đào tạo đội ngũ không chỉ giỏi lập trình mà còn hiểu kinh doanh, vận hành, có năng lực thiết kế và tổ chức các lực lượng phát triển sản phẩm. Đây là cách tiếp cận nhân lực gắn với nhu cầu thực tế, thay vì chỉ đào tạo thêm những người có khả năng viết mã.

Trước hết, cần nghĩ lớn và lựa chọn những bài toán thực sự có giá trị.

Theo TS Lan, đôi khi quyết định không đầu tư vào một ý tưởng chưa đủ mới lại chính là cách tiết kiệm nguồn lực hiệu quả nhất. Nếu đầu tư dàn trải vào những giải pháp đã có trên thị trường, nguy cơ lãng phí nguồn lực và tụt hậu càng lớn.

Thứ hai, phải nghĩ xa, hướng nghiên cứu tới những bài toán của 10 năm, 20 năm hoặc lâu hơn nữa.

Với những dự án có khả năng tạo tác động lớn, tiêu chí đánh giá không thể chỉ dựa vào số lượng bài báo, công trình khoa học, bằng sáng chế, giấy phép hay doanh nghiệp spin-off. Điều quan trọng hơn là tác động thực tế mà nghiên cứu mang lại. Thậm chí, một dự án chưa thành công về mặt sản phẩm nhưng tạo ra tri thức và những bài học có giá trị cũng có thể được xem là thành công.

Theo đó, cần phân loại các dự án nghiên cứu, có những dự án cần đánh giá bằng chỉ tiêu công bố khoa học, nhưng cũng có những dự án đòi hỏi cách đo lường khác biệt, tập trung vào tác động dài hạn thay vì chạy theo các chỉ số và thời hạn hoàn thành.

Cuối cùng, cần nghĩ sâu và rộng thông qua hợp tác.

Theo TS Lê Mai Lan, khoa học công nghệ không thể phát triển nếu thiếu sự kết nối giữa các ngành, các trường đại học và các quốc gia. Sự hợp tác giữa nhà trường, nhà quản lý và nhà khoa học cần được mở rộng, hướng tới một mạng lưới liên kết vì tương lai chung.

Gửi gắm niềm tin vào thế hệ nhà khoa học trẻ, những người được đào tạo bài bản, có nhiệt huyết và khát vọng cống hiến, TS Lan cho rằng chính họ sẽ góp phần kiến tạo tương lai đất nước, đưa khoa học công nghệ thực sự phục vụ con người và nhân loại.