Thôn Mỹ Á là bản người Mông duy nhất ở xã núi Thu Cúc, từng nằm biệt lập giữa núi rừng, cuộc sống của người dân nơi đây gắn với tập quán sản xuất tự cung, tự cấp, tỷ lệ hộ nghèo có thời điểm lên tới 90%. Khó khăn kinh tế, dân trí, tiếp cận thông tin cùng các tập tục lạc hậu đã ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của người dân, trong đó có tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Ở phía tây tỉnh Phú Thọ, xã núi Trung Sơn cũng có nhiều thôn bản đặc biệt khó khăn và đối mặt nhiều thách thức tương tự Mỹ Á. Thôn Tả, thôn Nhồi, thôn Thói giai đoạn 2020 - 2024 vẫn còn trường hợp tảo hôn.
Tiểu dự án 2, Dự án 9 thuộc Chương trình MTQG đã thay đổi tất cả. Phú Thọ quyết tâm không để hủ tục đeo bám, với sự vào cuộc chỉ đạo, giám sát quyết liệt của Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Phú Thọ, cùng phối hợp nhiều ngành, nhiều cấp. Chuyển biến rõ rệt khi Chương trình 1719 đi về thôn bản.
Tuyên truyền là quan trọng nhất. Bí thư Đoàn TNCS Hồ Chí Minh xã Trung Sơn, chị Đinh Ngọc, cho biết, không chỉ nguồn hỗ trợ 56 triệu đồng của Tiểu dự án 2 tạo nên thay đổi, mà phải lồng ghép cả thế trận phối hợp bài bản của xã núi Trung Sơn đã cùng làm nên chuyển biến tích cực, nhưng Tiểu dự án chắc chắn là “linh hồn” với cách làm quyết liệt, sáng tạo. Giai đoạn 2021-2025 đã có tới 61 buổi phổ biến pháp luật, hơn 2.000 người trẻ tham gia, 50 buổi sinh hoạt chi đoàn, hàng trăm học sinh tiếp cận kiến thức. Kết quả: từ chỗ có 3 trường hợp tảo hôn thì năm 2026 xã núi không còn trường hợp nào. Trung Sơn cũng thể hiện kiên quyết từ nay xóa sạch tảo hôn, và dĩ nhiên hôn nhân cận huyết thống chỉ còn mờ nhạt trong ký ức xưa của đồng bào.
Thôn Mỹ Á ở xã Thu Cúc cũng đổi thay từng ngày. Đường bê tông mở rộng, điện lưới, sóng truyền hình và internet phủ khắp bản. Đồng bào Mông được hỗ trợ sản xuất, chăm sóc sức khỏe và an sinh xã hội. Mỹ Á chỉ còn non nửa hộ nghèo. Từ chỗ gần như chỉ biết tiếng dân tộc mình, cả bản đã có thể giao tiếp bằng tiếng phổ thông. Nơi biệt lập hẻm núi từng có những em gái lấy chồng từ năm 13, 14, 15 tuổi, như trường hợp Chảo Thị S., Sùng Thị V, Vừ Thị G… nay không còn trường hợp nào, theo ông Sùng A Nhà – Trưởng Ban công tác Mặt trận thôn. Cả Công tác tuyên truyền, vận động của các tổ chức đoàn thể cũng được triển khai áp sát. Chương trình MTQG cũng đã thay đổi con số 9 cặp tảo hôn ở huyện Tân Sơn cũ giai đoạn 2021-2023, nay không còn trường hợp nào. Người dân đã hiểu rõ hơn tác hại của việc kết hôn sớm đối với sức khỏe, tương lai của con trẻ và sự phát triển của gia đình.
Thu Cúc và Trung Sơn là minh chứng sinh động cho thấy, chính sách Chương trình MTQG thổi nguồn lực mạnh mẽ qua từng dự án, tiểu dự án đến từng rẻo cao, đặc biệt nơi có nhiều thôn bản khó khăn đã thay đổi đời sống. Trẻ em được học hành đầy đủ, người dân được tiếp cận thông tin, được tuyên truyền nâng cao nhận thức, những hủ tục lạc hậu sẽ từng bước mất đi chỗ đứng, thậm chí xóa sổ.
Phú Thọ có tới 51 thành phần dân tộc, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 17% dân số, có nhiều địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa còn gặp khó khăn, công tác phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống luôn được tỉnh xác định là nhiệm vụ quan trọng, gắn với phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao chất lượng dân số và xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở.
Thời điểm năm 2019, tỷ lệ hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào thiểu số của tỉnh Phú Thọ (cũ) là 0,13%. Từ năm 2021 đến năm 2024, toàn tỉnh ghi nhận 16 vụ tảo hôn, tập trung chủ yếu tại hai địa bàn các huyện cũ (Thanh Sơn, Tân Sơn, Yên Lập. Trước năm 2015 tại huyện Thanh Sơn trung bình có tới 20 trường hợp tảo hôn mỗi năm).
Nay tình trạng hôn nhân cận huyết thống không phát sinh mới qua các năm. Tuy nhiên, tình trạng tảo hôn vẫn còn, nhất là tại một số địa bàn vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện kinh tế - xã hội và trình độ dân trí còn hạn chế. Quan niệm, phong tục cũ không dễ thay đổi một sớm, một chiều, còn nằm trong suy nghĩ và hành vi của một số gia đình. Tuyên truyền, phổ biến kiến thức về giới tính, sức khỏe sinh sản vị thành niên ở một số địa phương, trường học đã có bước tiến đáng kể nhưng chưa thực sự sâu rộng. Sự phát triển của công nghệ thông tin, mạng xã hội cũng đặt ra những thách thức mới đối với việc quản lý, giáo dục thanh thiếu niên. Đây là điều không thể chủ quan.
Phú Thọ ra quân tuyên truyền phủ khắp tại 10 xã khó khăn, có hàng chục chương trình tư vấn, có những mô hình can thiệp nhanh, và thường xuyên tăng cường nhận thức cho những “hạt nhân” tương lai ở 12 trường học dân tộc nội trú - là những cách làm bài bản, dài hơi, tạo lá chắn từ xa phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết.
Chương trình MTQG không chỉ được đo đếm bằng những con đường mới, ngôi nhà kiên cố hay số hộ thoát nghèo, mà còn thể hiện ở sự thay đổi trong nhận thức, nếp sống và tương lai của đồng bào. Tiểu dự án 2 ở Thu Cúc và Trung Sơn đã chạm đích khi đồng bào tự giác từ bỏ hủ tục. Nhưng mô hình “Bản Mông văn hóa, an toàn và phát triển”, “Thủ lĩnh của sự thay đổi”, “Không tảo hôn” với sự vào cuộc thường trực của Ban công tác Mặt trận, các tổ chức đoàn thể, đội ngũ cán bộ cơ sở đã cải biến đời sống văn hóa, nâng tầm sức sống từng bản nhỏ, đến mức “không có chỗ cho sự phát sinh” - theo bà Phùng Thị Nhất, Chủ tịch Hội LHPN xã Trung Sơn.
--------------
Tháng 11/2026
Nội dung: Tùng Duy
Trình bày: Huyền Trang