Một buổi sáng tháng 11/2025, trên quãng đường quen thuộc từ ngõ 727 Tam Trinh đến Trường Tiểu học Yên Sở (Hà Nội), Trần Mai Hoa (*), học sinh lớp 4, đạp xe đi học như mọi ngày. Em đã tự đến trường từ năm lớp 3. Với em, đó là việc “không khó”.

Nhưng sáng hôm đó, một chiếc ô tô từ phía sau đâm thẳng vào em. Mai Hoa ngã xuống đường, xây xát, đau ở chân, hoảng sợ. Những ngày sau, em vẫn tiếp tục tự đi học như cũ. Không có gì thay đổi, ngoài một nỗi sợ còn sót lại.

Câu chuyện của Mai Hoa không phải là ngoại lệ. Nó nằm trong một bối cảnh rộng hơn, nơi trẻ em Việt Nam đang tham gia giao thông mỗi ngày trong một môi trường đầy rủi ro, nhưng lại được trang bị kỹ năng chưa tương xứng.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), mỗi ngày có khoảng 5 trẻ em ở Việt Nam tử vong do tai nạn giao thông, tương đương khoảng 2.000 trường hợp mỗi năm. Tai nạn giao thông cũng là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em và thanh thiếu niên tại Việt Nam.

Ở Trường Tiểu học Yên Sở, cô giáo Lê Hà Linh, giáo viên chủ nhiệm lớp 4A2 (năm học 2025 - 2026), cho biết học sinh được dạy nhiều kiến thức liên quan đến tham gia giao thông. Các em biết đi bên phải, biết sang đường theo vạch, biết nhận diện biển báo, biết đội mũ bảo hiểm khi ngồi trên xe máy. Nhiều em còn có thể nhắc bố mẹ dừng đèn đỏ.

Nhưng khi bước ra đường, những kỹ năng mang tính quyết định lại là thứ các em yếu nhất: quan sát trước - sau khi sang đường, giữ tập trung khi di chuyển, không đùa nghịch, không chủ quan, biết đánh giá nguy cơ. Đây không phải là những thứ có thể hình thành bằng khẩu hiệu hay các bài học lý thuyết.

Thực tế hằng ngày mà giáo viên chứng kiến rất cụ thể: học sinh đi hàng hai, hàng ba, vừa đi vừa nói chuyện, không để ý xe cộ; sang đường vội, chạy băng qua khi thấy trống; đi xe đạp nhưng tay lái chưa vững.

Ở cấp học cao hơn, vấn đề không giảm đi mà còn phức tạp hơn. Cô Đinh Thị Thùy Dung, giáo viên Trường THPT Bất Bạt (Hà Nội), cho biết dù đã tuyên truyền rất nhiều, vẫn có học sinh sử dụng xe máy khi chưa đủ tuổi, phóng nhanh, không đội mũ bảo hiểm. Khi bị kiểm tra, các em tìm cách đối phó bằng cách gửi xe ở nhà dân gần trường.

Những hành vi này không còn đơn thuần là thiếu kỹ năng, mà cho thấy sự coi nhẹ rủi ro. Và hậu quả đã xảy ra. Một học sinh lớp 10 của trường từng tử vong vì tai nạn giao thông trên đường đi học về. “Nếu còn đi học, em đã ra trường năm ngoái”, cô nói.

Một khảo sát của Trường Đại học Việt Đức tại Hà Nội và TPHCM cho thấy 90% các vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng liên quan đến trẻ em, học sinh rơi vào nhóm các em tự đi.

Điểm nghẽn lớn, tuy nhiên, không chỉ nằm ở nhà trường mà còn từ gia đình. Cô giáo Lê Hà Linh cho biết từ thực tế của mình rằng, việc nhắc nhở phụ huynh “khó hơn nhiều” so với dạy học sinh. Có phụ huynh hiểu rõ quy định, nhưng vẫn không đội mũ bảo hiểm cho con vì “đi gần cho nhanh”, vẫn dừng xe ngay giữa cổng trường cho tiện, vẫn để con tự đi xe đạp khi chưa đủ kỹ năng.

Trẻ em học một đằng, nhưng mỗi ngày lại nhìn thấy người lớn làm một nẻo. Và chúng sẽ tin vào cái chúng thấy, không phải cái chúng được dạy.

Anh Trương Thế Nam (*), xã Ba Vì, Hà Nội, đã rất hối hận vì trong thời gian dài chưa làm gương cho con, sau khi con anh qua đời vì chạy xe máy ngược chiều, gặp tai nạn. “Mình dạy trẻ như thế, nhưng đôi khi chính mình chạy quá tốc độ, chính mình không đội mũ bảo hiểm”, anh nói.

Dù ý thức được sự nguy hiểm tiềm tàng, nhiều gia đình vẫn buộc phải để con tự đến trường vì không có lựa chọn nào khác, hoặc đó là lựa chọn tiện lợi cho người lớn.

Chị Phan Thị Vy, phụ huynh có con học tại Trường THCS Tân Mai, Hà Nội, kể lại một lần con mình bị va chạm khi đạp xe qua ngã tư. Chiếc xe đạp khi đó bị hỏng phanh nhưng chưa sửa, vì “nhà gần nên đi tạm”. Một người đi xe máy va vào rồi bỏ đi. Đứa trẻ ngã xuống, đau và hoảng hốt.

Gia đình biết rủi ro, nhưng vẫn phải để con tự đi học mỗi ngày vì theo chị Vy, là do không có thời gian đưa đón. “Lo lắm, nhưng không còn cách nào khác”, chị nói.

Một bà mẹ Hà Nội khác là chị Phạm Thị Dung, nhà ở phường Yên Sở, Hà Nội, tỏ ra cẩn thận hơn: chị đi xe máy theo sau con đi xe đạp trong thời gian đầu, chỉ từng điểm nguy hiểm, tập cho con quan sát và xử lý tình huống.

Nhưng ngay cả khi đã chuẩn bị như vậy, chị vẫn lo lắng không phải vì con mình, mà vì môi trường xung quanh: giờ cao điểm đông phương tiện, xe dừng đỗ lộn xộn trước cổng trường, nhiều xe đi nhanh và thiếu kiểm soát.

Điều đó cho thấy một thực tế: ngay cả khi gia đình đã chủ động rèn kỹ năng cho trẻ, các em vẫn phải đối mặt với một môi trường giao thông có những rủi ro vượt quá khả năng tự bảo vệ của mình.

Ý kiến của một số thầy cô giáo, phụ huynh và chuyên gia giao thông gặp nhau ở một điểm: giáo dục an toàn giao thông cho trẻ hiện vẫn nặng về truyền đạt kiến thức. Học sinh biết luật, biết quy định, biết những hành vi bị cấm, nhưng kỹ năng thực hành, bao gồm cách xử lý tình huống, cách nhận diện nguy cơ, cách phản ứng khi có sự cố… lại chưa được đào tạo tương xứng.

Khoảng trống nằm ở chỗ: trẻ được dạy “phải làm gì”, nhưng lại thiếu môi trường để tập “làm như thế nào” trong những tình huống cụ thể.

Trong khi đó, ở một số quốc gia có hệ thống giao thông phát triển, cách tiếp cận lại chú trọng thực hành.

Theo TS Phan Lê Bình, Trưởng đại diện Văn phòng tư vấn OCG chuyên về giao thông và hạ tầng, tại Nhật Bản, trẻ em được hình thành thói quen tự di chuyển từ rất sớm, nhưng trong một hệ thống được tổ chức để hỗ trợ điều đó. Các em được dạy những kỹ năng cụ thể như giơ tay khi sang đường để tăng khả năng nhận diện, đeo vật phản quang trong điều kiện thiếu sáng. Cảnh sát giao thông trực tiếp tham gia giảng dạy trong trường học, đồng thời có những khu vực mô phỏng để trẻ thực hành.

Ở đó, kiến thức được gắn với hành vi và được lặp lại đủ nhiều để trở thành phản xạ, chứ không dừng lại ở việc “biết là đúng”. Giáo dục không chỉ hướng đến việc “biết”, mà phải giúp trẻ “làm được”.

Nhìn lại, có thể thấy một chuỗi mắt xích chưa khớp: nhà trường dạy nhưng thiếu điều kiện thực hành; gia đình biết nhưng không phải lúc nào cũng làm gương; môi trường giao thông lại phức tạp và khó kiểm soát. Trong chuỗi đó, gia đình là một trong những mắt xích quan trọng nhất.

Theo Đại tá Nguyễn Quang Nhật (Cục Cảnh sát Giao thông, Bộ Công an), tài liệu và hoạt động tuyên truyền về an toàn giao thông không thiếu. Vấn đề nằm ở môi trường thực tế mà trẻ em quan sát hằng ngày. “Nhiều khi các cháu vẫn thấy người lớn, thậm chí chính cha mẹ của mình, không đội mũ bảo hiểm, vượt đèn đỏ, đi ngược chiều… Khi những hành vi đó lặp lại, các cháu coi đó là bình thường”, ông nói.

Ông nhấn mạnh, việc dạy trẻ không chỉ nằm ở lời nói, mà ở hành vi của người lớn. Khi cha mẹ không tuân thủ luật, những bài học trong trường học có thể mất đi tác dụng.

Trẻ có thể được dạy để tự đi học, nhưng kỹ năng ấy cần được hình thành bằng thực hành và trong một môi trường đủ an toàn. Khi khoảng cách giữa những gì trẻ được dạy và những gì trẻ phải đối mặt ngoài đường quá lớn, “biết luật” chưa đồng nghĩa với “biết cách tự bảo vệ mình”.

(*) Tên nhân vật đã được thay đổi

-------------

Thực hiện: Xuân Thủy - Lê Khánh - Huyền Trang