


Trong bài phát biểu ngày 16/10 tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Trung ương 4, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có đặt ra câu hỏi: “Vì sao chủ trương đúng nhưng công việc vẫn chậm, nguồn lực chưa được phát huy, trách nhiệm chưa được thực hiện đầy đủ?” Và Tổng Bí thư cũng đã chỉ hướng tìm câu trả lời ngay sau đó: cần “chủ động nhận diện sự thay đổi của điểm nghẽn trong quá trình phát triển”; khi vướng mắc về thể chế, cơ chế đã được tháo gỡ mà công việc vẫn chậm thì “phải xem lại năng lực thực hiện, sự phối hợp và trách nhiệm của cán bộ”. Nói cách khác, điểm nghẽn không biến mất khi một quy định được sửa; nó chuyển sang nơi khác.
Quyền và việc đã dịch chuyển mạnh về nơi gần dân nhất. Phép thử từ đây không còn là bộ máy đã gọn đến đâu, mà là cấp xã có đủ sức biến thẩm quyền mới thành quyết định đúng, nhanh, có trách nhiệm hay không. Và khi quyền đã trao, năng lực thực thi có theo kịp cùng một nhịp, hay vẫn còn một khoảng trống ở giữa mà chính người dân phải gánh.


Với người dân vùng cao, giá trị thật của một hồ sơ được xử lý ngay tại xã nằm ở cả quãng đường được rút ngắn. Vài phút thao tác tại quầy có thể tiết kiệm một chuyến đi lên trung tâm huyện, cùng thời gian và chi phí đi kèm. Năm 2025, Mường Pồn tiếp nhận 946 hồ sơ thủ tục hành chính, toàn bộ được giải quyết đúng và trước hạn; mức hài lòng được công bố đạt 93,54%. Một hồ sơ hoàn thành nhanh ở đây mang ý nghĩa khác với một hồ sơ tương tự tại nơi hạ tầng đã đầy đủ: chính quyền cơ sở vừa xử lý công việc, vừa phải hỗ trợ người dân vượt qua khoảng cách về địa lý và kỹ năng số.
Ngay phía sau kết quả ấy là một thay đổi lớn hơn trong cấu trúc công việc của chính quyền cơ sở. Phòng Văn hóa - Xã hội xã có 9 công chức, mỗi người phụ trách từ 5 đến 6 nhóm việc, có người nhiều hơn. Bà Lù Thị Mai Sinh – cán bộ Phòng Văn hóa – Xã hội, xã Mường Pồn, tỉnh Điện Biên cho biết khối lượng công việc gần như tăng gấp đôi: trước đây xã chủ yếu rà soát đối tượng, cấp huyện thực hiện chế độ; nay xã vừa rà soát, vừa trực tiếp giải quyết.
Nghị quyết 30-NQ/TW về công tác cán bộ yêu cầu đặt kết quả đánh giá “trong tương quan với thẩm quyền, nguồn lực, điều kiện, hoàn cảnh và độ khó của nhiệm vụ”, và “không tuyệt đối hóa chỉ số hoặc thành tích nhất thời”. Nghị quyết nói về đánh giá cán bộ, nhưng nguyên tắc đọc kết quả cùng với điều kiện áp dụng được cho tỷ lệ hồ sơ đúng hạn. Mường Pồn cho thấy lý do: năm 2025, 946 hồ sơ được giải quyết đúng hoặc trước hạn là kết quả thật, và cũng trong xã ấy 7/22 bản chưa có internet cáp quang, 2 trong 22 bản chưa có điện. Hai nhóm số cùng đúng. Chỉ khi đọc chung mới biết con số 93,54 % được tạo ra trong điều kiện nào.
Câu chuyện Mường Pồn thu nhỏ một chuyển dịch lớn trên phạm vi cả nước. Ở nhiều nơi, cấp xã đã là cấp trực tiếp xử lý, quyết định và chịu trách nhiệm trong những lĩnh vực chuyên môn ngày càng sâu, vượt xa vai trò tổ chức thực hiện công việc hành chính cơ sở.

Bởi thế, những con số về hồ sơ giải quyết đúng hạn hay mức độ hài lòng chỉ phản ánh một phần năng lực của chính quyền xã. Phía sau đó là câu hỏi cụ thể hơn: cấp ủy có nhận diện đúng chỗ yếu của bộ máy; người đứng đầu có bố trí đúng người; cán bộ được giao việc có đủ chuyên môn, công cụ và khả năng phối hợp để xử lý những nhiệm vụ trước đây nằm ở nhiều tầng khác nhau hay không. Quyền có thể được chuyển bằng một văn bản; năng lực sử dụng quyền phải được tạo ra bằng tổ chức, con người và trách nhiệm.
"Quyền xuống xã" đang diễn ra trên diện rộng, vượt ra ngoài phạm vi miền núi hay vùng khó khăn. Ở đô thị lớn, phép thử tập trung vào khả năng xử lý một khối lượng giao dịch rất lớn bằng quy trình chuẩn, dữ liệu dùng chung và cơ chế trách nhiệm rõ ràng. Nếu ở Mường Pồn, sức ép nằm ở địa bàn rộng, hạ tầng chưa đồng đều và một cán bộ phải gánh nhiều nhóm việc; thì ở Hà Nội, thử thách lại nằm ở quy mô giao dịch khổng lồ, quy trình phải chuẩn và dữ liệu phải chạy xuyên nhiều lĩnh vực. Hai địa bàn gần như đối cực về điều kiện phát triển lại gặp nhau ở một điểm: cấp xã phải đủ sức "hấp thụ" phần quyền được chuyển đến. Phân cấp được gọi tên với “bài toán” kép: vừa đưa quyền xuống, vừa thiết kế năng lực tương ứng với tải công vụ của từng địa bàn.

Rút một cấp khỏi sơ đồ giống như xóa một ga khỏi bản đồ đường sắt. Con tàu không còn dừng ở đó, nhưng biểu giờ in sẵn vẫn ghi tên ga, và người cầm biểu giờ ấy vẫn đứng chờ. Trong chính quyền hai cấp, “biểu giờ” là hệ thống văn bản; “tầng vô hình” là những quy định, quy trình còn được viết theo cấu trúc ba cấp trong khi cấp huyện đã rời khỏi sơ đồ. Một cơ quan kết thúc hoạt động, thẩm quyền được phân định lại, con dấu đổi, đầu mối mới tiếp nhận công việc được xác lập. Nhưng pháp luật không vận hành bằng một tờ sơ đồ tổ chức duy nhất. Phía sau mỗi nhiệm vụ là hàng lớp quy định về thẩm quyền, trình tự, hồ sơ, phối hợp, kiểm tra, dữ liệu và trách nhiệm.
Sau khi bộ máy chính quyền chuyển sang hai cấp, những dấu vết của tầng tổ chức cũ còn nằm ở đâu trong đường đi của một quyết định?

Khánh Hòa cho thấy “độ trễ” hiện ngay trong khả năng đưa từng nhiệm vụ vào thực hiện. Cấp xã được giao 404 nhiệm vụ, thêm 33 nhiệm vụ, thủ tục được ủy quyền nhưng vẫn còn 33 thủ tục cấp xã phải xin ý kiến cấp trên. Tại cuộc họp với Đoàn công tác Bộ Công thương kiểm tra việc tổ chức thi hành pháp luật về phân quyền, phân cấp, phân định thẩm quyền tại tỉnh Khánh Hòa tháng 4/2026, đại diện tỉnh phản ánh một số văn bản chưa cập nhật kịp mô hình hai cấp, quy định chuyên ngành còn giao thoa, có quy trình thẩm định, cấp phép khó xác định; đồng thời đề nghị có quy định chuẩn, sổ tay nghiệp vụ và tập huấn chuyên sâu. Tầng nấc đã rút khỏi tổ chức, nhưng “đường vòng” vẫn còn. Người dân có thể không nhìn thấy đường vòng ấy; nhưng với cán bộ xử lý, nó hiện ra bằng thời gian chờ hướng dẫn, văn bản hỏi cấp trên và tâm lý chọn phương án an toàn khi ranh giới trách nhiệm chưa thật rõ.
Câu chuyện ở Khánh Hoà chính là hình ảnh cụ thể của điều Tổng Bí thư đã phát biểu trong hội nghị sáng ngày 16/10: “Nếu qua mỗi cấp lại thêm điều kiện, thêm khâu xin ý kiến thì cơ hội phát triển sẽ bị thu hẹp.” Câu ấy nói về việc cụ thể hóa chủ trương thành chính sách, pháp luật; đặt vào cấp xã, nó mô tả đúng 33 thủ tục vẫn phải xin ý kiến cấp trên dù đã có 33 nhiệm vụ, thủ tục được ủy quyền. Cùng bài phát biểu, Tổng Bí Thư có một yêu cầu về thứ tự làm việc: phải “chuẩn bị điều kiện thi hành cùng với xây dựng văn bản”, giải quyết những cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan và “không chuyển khó khăn xuống cơ sở”. Một cấp trung gian có thể rút khỏi sơ đồ tổ chức bằng một quyết định. Những điều kiện và khâu xin ý kiến đã viết cho ba cấp thì chỉ mất đi khi từng văn bản được sửa.

Những vướng mắc ở cơ sở cần được đặt cạnh khối lượng công việc thể chế đã thực hiện. Theo Bộ Nội vụ, đến đầu tháng 10/2026, đã có 775 văn bản quy phạm pháp luật được sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới để phục vụ sắp xếp tổ chức bộ máy và vận hành chính quyền địa phương hai cấp. Các bộ, cơ quan cũng đã hoàn thành hướng dẫn đối với 355/355 nhiệm vụ theo kiến nghị của địa phương. Đây là kết quả đáng ghi nhận trong quá trình chuyển đổi mô hình quản trị. Tuy nhiên, Bộ Nội vụ vẫn chỉ ra tình trạng một số quy định chưa đồng bộ, điều kiện thực hiện phân cấp chưa đầy đủ, quy trình và dữ liệu chưa theo kịp thay đổi. Vấn đề vì thế đã chuyển sâu hơn vào chất lượng tổ chức thi hành: văn bản đã có, nhưng cấp được giao quyền có đủ điều kiện để thực hiện hay chưa?

Một điểm dễ bị gọi sai tên sau sắp xếp là “thiếu cán bộ”. Có nơi thực sự thiếu người. Nhưng có nơi đủ người theo định mức mà công việc vẫn khó.
Nghị quyết 30-NQ/TW nêu đúng tình trạng này. Phần đánh giá tình hình ghi chất lượng cán bộ cấp cơ sở “chưa đồng đều”, và mục tiêu đề ra là “khắc phục căn bản tình trạng vừa thừa, vừa thiếu, mất cân đối”. Công cụ được nêu để làm việc đó là vị trí việc làm: mỗi vị trí phải xác định rõ nhiệm vụ, thẩm quyền, trách nhiệm, sản phẩm chủ yếu và yêu cầu năng lực. Ghi nhận tại tỉnh Gia Lai tháng 8/2025, trong 144 cán bộ, công chức cấp xã phụ trách lĩnh vực giáo dục, chỉ 63 người có chuyên môn sư phạm hoặc liên quan đến giáo dục. Tại xã Vĩnh Thịnh, chị Đinh Thị Hiểm, được đào tạo quản lý văn hóa và nhiều năm làm công tác Đoàn, nay phụ trách giáo dục của địa bàn có 6 trường công lập và 1.539 học sinh, trong đó 42% là học sinh dân tộc thiểu số. Ở xã Bàu Cạn, một công chức không được đào tạo về giáo dục phải phụ trách 9 cơ sở giáo dục công lập và 5 nhóm lớp mầm non độc lập tư thục. Vì vậy cách đo phải đổi, từ đếm biên chế sang xem từng vị trí việc làm có người đáp ứng được yêu cầu năng lực hay chưa.
Nhìn theo biên chế, các vị trí ấy đã “đủ người”. Nhìn theo yêu cầu công việc, khoảng trống vẫn còn. Vì vậy, không nên mặc định mọi trường hợp đều là “cấp xã thiếu cán bộ”: có nơi thiếu số lượng, có nơi đủ người nhưng lệch chuyên môn, có nơi thừa ở lĩnh vực này nhưng thiếu ở lĩnh vực khác… Vấn đề có khi nằm ở độ khớp giữa người và việc, chuyên môn và thẩm quyền, khối lượng công việc và cơ cấu nhân lực. Khi độ khớp thấp, hệ quả không nhất thiết xuất hiện ngay dưới dạng hồ sơ trễ. Nó có thể ẩn trong thời gian tự học, số lần phải hỏi cấp trên, sự thận trọng quá mức trước một hồ sơ phức tạp và sức ép tâm lý của người chịu trách nhiệm.
Điểm này còn mở rộng khái niệm “năng lực hấp thụ thẩm quyền” ở cấp xã. Ở địa bàn đông đồng bào dân tộc thiểu số, năng lực quản trị còn bao gồm khả năng hiểu cộng đồng, giải thích chính sách, tạo đồng thuận và chuyển quy định hành chính thành ngôn ngữ người dân có thể tiếp nhận. Vì vậy, một mô hình cấp xã hiệu quả khi có đủ năng lực chuyên môn, dữ liệu, nguồn lực và cơ chế trách nhiệm để sử dụng quyền ấy. Một chính quyền gần dân cần cán bộ vừa hiểu đúng quy định, vừa có khả năng làm cho chính sách được người dân hiểu, tin và thực hiện.
Giữ được người đủ năng lực ở lại cấp xã cũng là một phần của bài toán năng lực, không kém phần quan trọng so với việc bố trí đúng chuyên môn. Ngày 02/10/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 381/2026/NĐ-CP, quy định mức phụ cấp công vụ đối với cán bộ, công chức cấp xã có thể lên tới 55% mức lương hiện hưởng, cộng thêm các khoản phụ cấp liên quan, được áp dụng từ ngày 01/07/2026. Với những địa phương đã có cơ chế thu nhập tăng thêm nhưng mức hưởng thấp hơn 55%, chính sách đặt nguyên tắc bù chênh lệch để bảo đảm mức tương ứng. Tăng phụ cấp không tự động giải quyết được sự lệch pha giữa chuyên môn và nhiệm vụ được giao đã nêu ở trên, nhưng yêu cầu giao việc phải đi cùng điều kiện làm việc” đã bắt đầu được cụ thể hóa thành chính sách đo lường được, không còn chỉ là một kiến nghị.

Số hóa có hai mặt. Một mặt cắt được thao tác cũ: thông tin đã khai một lần không phải khai lại, hồ sơ đi mà người không phải đi. Mặt kia chưa cắt hết: khi các hệ thống chưa nối nhau, thao tác không mất đi mà đổi chỗ, từ người dân và doanh nghiệp sang cán bộ ngồi sau quầy. Cả ba bên đều chịu tác động, nên mỗi bên cần được nhìn bằng dẫn chứng riêng.
Mặt thứ nhất đang tiến triển thật. Theo Cục C06 (Bộ Công an) nhân Ngày Công dân số 15/10/2026, cả nước đã cấp 86,4 triệu tài khoản định danh điện tử cho công dân và 950 nghìn tài khoản cho tổ chức; Nghị định 309/2026/NĐ-CP đặt nguyên tắc cơ quan giải quyết thủ tục không yêu cầu cung cấp thành phần hồ sơ đã có trong cơ sở dữ liệu được công bố hoặc kết nối, chia sẻ. Ở tầng pháp luật, ngày 8/10/2026 Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Xây dựng Cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật”, hướng tới hạ tầng dữ liệu pháp luật thống nhất, dùng chung; đến năm 2027, toàn bộ dữ liệu văn bản quy phạm pháp luật phải được chuẩn hóa theo định dạng máy đọc được. Với cấp cơ sở đang nhận nhiều nhiệm vụ mới, giá trị của hạ tầng này nằm ở khả năng tiếp cận thông tin pháp luật thống nhất, cập nhật. Công nghệ cũng bắt đầu giúp đúng khâu tốn thời gian nhất: đọc, đối chiếu và phát hiện thiếu sót trước khi hồ sơ đi sâu vào quy trình. Giấy tờ thiếu được chỉ ra sớm; người dân bớt nguy cơ phải quay lại vì lỗi có thể phát hiện từ đầu; cán bộ có thêm thời gian cho việc cần kiểm tra hiện trạng, nguồn gốc và phán đoán chuyên môn.
Mặt thứ hai, với người dân, nằm ở khoảng cách giữa chủ trương và điều kiện thực hiện. Nghiên cứu do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong thực hiện, với hỗ trợ kỹ thuật của UNDP, khảo sát 4.932 người dân trên toàn quốc, trong đó có 299 người khuyết tật, cùng nghiên cứu trường hợp tại Bắc Ninh và Hưng Yên. Người dân ủng hộ chủ trương tinh gọn bộ máy và đưa thẩm quyền xuống cơ sở; nhưng nhiệm vụ mới của cấp xã chưa phải lúc nào cũng đi kèm quy trình, nhân lực, hạ tầng và nguồn lực tương xứng. Chính Cục C06 cũng nêu hạn chế: một số cơ quan vẫn yêu cầu bản chính hoặc bản sao giấy tờ đã tích hợp; người cao tuổi, người yếu thế, người ở vùng sâu, vùng xa còn lúng túng khi dùng tiện ích số. Tài khoản đã có mà giấy tờ truyền thống vẫn bị đòi: thao tác cũ chưa bị cắt.
Với doanh nghiệp, mặt thứ hai lộ ra khi thẩm quyền đổi tay mà dữ liệu không đổi tay theo. Từ 1/8/2026, việc cấp nhiều loại giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) chuyển mạnh về cơ quan địa phương; chỉ trong 15 ngày đầu tháng 8, tỷ lệ hồ sơ cấp tại địa phương tăng khoảng hai lần so với bảy tháng đầu năm. Các hiệp hội phản ánh doanh nghiệp có lịch sử xuất khẩu lâu năm vẫn phải khai lại hồ sơ, còn cán bộ mới phải làm quen từ đầu; Bộ Công Thương đang rà soát để đơn vị cấp mới nhìn thấy hồ sơ thương nhân đã đăng ký ở nơi khác. Quyền chuyển được bằng một quyết định hành chính; trí nhớ của hồ sơ chỉ chuyển được bằng dữ liệu. Cơ quan nhận thẩm quyền mà không nhận được lịch sử hồ sơ giống người thừa kế nhận ngôi nhà nhưng không nhận cuốn sổ ghi chép của chủ cũ: nhà vẫn ở đó, còn mọi điều đã biết về ngôi nhà phải học lại từ đầu.


Chi phí cuối cùng rơi vào người xử lý hồ sơ, và nó nấp sau những con số đẹp. Nghệ An cho thấy khoảng cách ấy bằng số liệu cụ thể. Tại xã Mường Ham, tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng và trước hạn đạt 99,38%; tại Yên Trung, mức độ hài lòng của người dân đạt 98% - những chỉ số mà nhìn qua ít ai nghĩ hệ thống còn vướng. Nhưng cũng chính tại xã Yên Trung, tỷ lệ khai thác, tái sử dụng dữ liệu đã số hóa để thay thế thành phần hồ sơ giấy mới đạt 32%; ở xã Mường Quàng, tỷ lệ này chỉ khoảng 10%. Hồ sơ có thể vẫn về đích đúng hạn nhờ nỗ lực của bộ máy, trong khi chi phí xử lý bên trong chưa giảm tương ứng: đã số hóa đầu vào, nhưng vẫn đang nối các hệ thống với nhau bằng thao tác của chính con người.
Từ đó phải phân biệt hai khái niệm thường đứng cạnh nhau mà không đồng nghĩa: điện tử hóa thủ tục và quản trị bằng dữ liệu. Điện tử hóa có thể bắt đầu bằng việc thay tờ khai giấy bằng biểu mẫu điện tử. Quản trị bằng dữ liệu khó hơn: thông tin đã có ở một nơi phải được dùng lại ở nơi khác; cùng một cá nhân, doanh nghiệp, thửa đất hay hồ sơ phải được nhận diện thống nhất; khi dữ liệu sai phải biết ai chịu trách nhiệm sửa; và khi cơ quan thực hiện nhiệm vụ đổi, lịch sử hồ sơ phải ở lại như một phần của hệ thống, không biến mất cùng đầu mối cũ.

Thước đo số hóa vì vậy cần đổi từ “có bao nhiêu dịch vụ trực tuyến” sang bốn câu hỏi: dữ liệu có được dùng xuyên suốt quy trình không; khi đầu mối đổi, lịch sử hồ sơ có đi theo không; hệ thống nào chịu trách nhiệm khi dữ liệu không khớp; và khi một thông tin được sửa ở nguồn, nơi dùng chung có nhận được bản mới không. Mỗi câu trả lời “không” có một người trả giá: người dân bị đòi lại bản sao, doanh nghiệp phải khai lại, cán bộ phải nhập tay giữa các hệ thống.

Mỗi điểm nghẽn đòi hỏi một địa chỉ sửa chữa khác nhau. Vướng ở pháp lý thì phải chỉ ra văn bản, điều khoản, quy trình và cơ quan có quyền sửa. Vướng ở năng lực thì phải chỉ ra nhiệm vụ nào đã chuyển nhưng con người, tổ chức chuyên môn, tài chính hay công cụ chưa đi cùng. Vướng ở dữ liệu thì phải biết dữ liệu đứt ở đâu, hệ thống nào chưa kết nối và ai chịu trách nhiệm về khả năng kế thừa, chia sẻ, sửa sai. Gọi đúng tên mới lần được đúng địa chỉ.

Chính ở đây, hoạt động khảo sát của cơ quan dân cử có giá trị khi nó vượt khỏi việc “nắm tình hình”. Điều đại biểu mang về phải là một câu hỏi có địa chỉ: vướng ở quy định nào, thiếu điều kiện gì, cấp nào có trách nhiệm xử lý? Nếu thiếu một mắt xích, cùng một vấn đề rất dễ quay lại dưới những tên gọi khác nhau qua nhiều cuộc họp, báo cáo và lần rà soát.
Nhận diện đúng điểm nghẽn mới là bước đầu. Nghị quyết số 31-NQ/TW đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ xử lý khi vi phạm đã xảy ra sang chủ động phòng ngừa, tự phát hiện và tự sửa chữa từ sớm, từ xa. Như vậy, đánh giá cải cách không thể chỉ dừng ở số lượng vướng mắc đã được tháo gỡ tại một thời điểm. Điều đáng quan tâm hơn là sau mỗi lần xử lý, cơ chế có được điều chỉnh để ngăn tình trạng tương tự tái diễn hay không. Nếu một bất cập liên tục trở lại trong các báo cáo của địa phương, đó không còn là hiện tượng riêng lẻ mà là dấu hiệu cần xem xét lại chất lượng tổ chức thực hiện và cơ chế chịu trách nhiệm.
Sau hơn một năm, phép thử của mô hình chính quyền đã đổi khác. Giai đoạn đầu là làm sao để bộ máy mới đứng vững, công việc không đứt gãy. Giai đoạn tiếp theo của cải cách vì thế nằm ở việc tháo những tầng trung gian còn ẩn trong pháp luật, trong năng lực thực thi và trong kiến trúc dữ liệu. Khi một nhiệm vụ đã được giao, người nhận quyền phải có đủ điều kiện để quyết; dữ liệu đã tồn tại trong hệ thống phải được kế thừa khi đầu mối thay đổi; những vòng xin ý kiến không còn cần thiết phải được loại khỏi quy trình.
“Nơi gần dân nhất” từ đây được đo bằng quãng đường từ một vấn đề tới đúng chủ thể có quyền xử lý. Cải tổ chỉ hoàn tất khi tầng trung gian được loại khỏi cả sơ đồ tổ chức lẫn quy trình vận hành.
Khi những vướng mắc ấy đã được nhận diện bằng hồ sơ, con người và dữ liệu, câu hỏi tiếp theo là: thể chế sẽ sửa mình như thế nào, và kết quả sửa ấy được kiểm chứng ở đâu?
Tác giả: Lê Thị Hoàng Anh