Ba tháng qua, chị Nguyễn Thị Ngân, 42 tuổi, sống tại Hà Đông, Hà Nội (tên nhân vật đã được thay đổi), vẫn chưa tìm được việc làm sau khi nghỉ công việc thiết kế đồ họa tại một công ty in ấn. Với mức thu nhập khoảng 10 triệu đồng/tháng, công việc tuy không dư dả nhưng giúp chị trang trải những chi phí sinh hoạt thiết yếu của gia đình.

Khi công ty đẩy mạnh ứng dụng AI vào quy trình thiết kế, vị trí công việc của chị đứng trước nguy cơ bị thay thế. Nhận thấy yêu cầu nghề nghiệp thay đổi, chị Ngân chủ động đăng ký các khóa học sử dụng AI để nâng cao kỹ năng, hy vọng có thể tiếp tục gắn bó với công việc đã làm nhiều năm. Tuy nhiên, nỗ lực này không giúp chị giữ được vị trí.

“Tôi chấp nhận học thêm để thích ứng với yêu cầu mới của công ty, nhưng cuối cùng vẫn bị từ chối. Lý do công ty đưa ra là muốn trẻ hóa đội ngũ nhân sự”, chị Ngân buồn bã chia sẻ.

Ở tuổi ngoài 40, khi trách nhiệm chăm lo gia đình vẫn đè nặng, việc mất đi nguồn thu nhập ổn định khiến chị Ngân không chỉ lo lắng về chi tiêu trước mắt mà còn bất an về khả năng tìm được công việc phù hợp. Sau nhiều năm làm nghề, chị phải bắt đầu lại trong một thị trường mà kỹ năng công nghệ trở thành điều kiện quan trọng trong tuyển dụng.

Câu chuyện của chị Ngân không phải trường hợp cá biệt. Anh Nguyễn Quốc Nam, 45 tuổi, sống tại Thanh Oai, Hà Nội, cũng phải đóng cửa cửa hàng chụp ảnh, quay dựng video sau gần hai năm kinh doanh. Sau gần 20 năm làm việc và tích lũy được một khoản vốn, anh Nam trở về quê mở cửa hàng riêng, kỳ vọng có thể phát triển nghề nghiệp ổn định. Khi công việc bắt đầu đi vào nền nếp, sự phổ biến của các công cụ AI tạo ảnh, chỉnh sửa hình ảnh và dựng video khiến thị trường dịch vụ thay đổi nhanh chóng.

Trước đây, khách hàng phải tìm đến cửa hàng để chụp ảnh, chỉnh sửa hoặc thuê người dựng video. Nay, với các công cụ số, nhiều người có thể tự tạo sản phẩm theo nhu cầu chỉ bằng vài thao tác và câu lệnh. Nhu cầu đối với một số dịch vụ truyền thống suy giảm, buộc anh Nam phải đóng cửa hàng.

Với lao động trung niên, thất nghiệp không đơn thuần là mất một vị trí làm việc. Đó còn là nguy cơ gián đoạn nguồn thu nhập chính của gia đình, trong khi các khoản chi cho con cái, chăm sóc cha mẹ, nhà ở và sinh hoạt vẫn phải duy trì. Thời gian tìm việc càng kéo dài, tiền tiết kiệm càng vơi đi, khả năng phải chấp nhận công việc thời vụ hoặc mức lương thấp hơn trước càng lớn.

Thực tế cũng cho thấy, trong bối cảnh công nghệ số phát triển nhanh chóng, đặc biệt là AI đang tác động tới những công việc có nhiều phụ nữ. Theo báo cáo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), khoảng 9,6% việc làm của phụ nữ có nguy cơ bị AI làm thay đổi, cao gần gấp ba so với 3,5% ở nam giới. Lý do là phụ nữ tập trung nhiều ở các công việc hành chính, văn phòng, thư ký, nhập liệu và dịch vụ khách hàng. Cần hiểu đây là nguy cơ bị thay đổi chứ chưa phải số việc làm đã mất.

Đề cập đến những tác động việc làm thời AI, ông Vũ Quang Thành, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, chỉ ra bốn nhóm ngành có tỷ lệ lao động nữ cao và chịu tác động mạnh từ AI. Đó là hành chính văn phòng và kế toán cơ bản, dịch vụ khách hàng và bán lẻ, bán buôn, dệt may - da giày, cùng nhóm sáng tạo, thiết kế, truyền thông. Theo ông, nhà máy lớn dùng robot cho các việc lặp đi lặp lại cũng sẽ tác động tới nhóm lao động giản đơn có nhiều nữ.

Cũng theo ông Vũ Quang Thành, khảo sát thực tế tại một số khu công nghiệp cho thấy các ngành thâm dụng lao động truyền thống như dệt may, da giày, chế biến gỗ và lắp ráp linh kiện điện tử cấp thấp chịu sức ép đáng kể từ quá trình chuyển đổi. Khi các yêu cầu về nhà máy xanh và tự động hóa ngày càng trở thành điều kiện quan trọng trong quan hệ với đối tác quốc tế, DN chậm chuyển đổi có thể phải cắt giảm giờ làm hoặc thu hẹp các ca sản xuất để duy trì hoạt động.

Bên cạnh đó, ngành bất động sản và xây dựng dân dụng cũng ghi nhận tình trạng thiếu việc làm khi thị trường trầm lắng. Một bộ phận lao động tự do tại công trường chỉ làm việc cầm chừng vài ngày mỗi tuần, thay vì có việc thường xuyên như trước.

“Những biến động này cần được nhìn nhận một cách toàn diện. Không phải mọi trường hợp mất việc của lao động trung niên đều xuất phát từ AI. Sự suy giảm đơn hàng, biến động thị trường, tái cơ cấu DN, thay đổi địa điểm làm việc và định kiến tuổi tác cũng có thể là nguyên nhân. Tuy nhiên, chuyển đổi số và tự động hóa đang làm gia tăng yêu cầu đổi mới kỹ năng, khiến những người không có cơ hội học tập, cập nhật công nghệ dễ gặp bất lợi hơn”, ông Thành nhấn mạnh.

Những trường hợp này cho thấy khó khăn của lao động trung niên không đơn thuần nằm ở năng lực chuyên môn. Họ còn phải đối mặt với định kiến về tuổi tác, yêu cầu kỹ năng mới và sự thay đổi trong cách tổ chức công việc của DN. Khảo sát của ManpowerGroup cho thấy 83% DN Việt Nam sẵn sàng trả đãi ngộ cao hơn cho ứng viên biết dùng AI hiệu quả và có trách nhiệm. Dự báo quý IV, 52% DN được khảo sát dự kiến tăng nhân sự. Bà Nguyễn Thu Trang, Giám đốc thương hiệu Manpower Việt Nam, cho biết DN không xem AI là thứ thay thế kỹ năng truyền thống mà là yếu tố bổ trợ.

Với phụ nữ trung niên, rào cản không chỉ là kỹ năng. Phần lớn nhà tuyển dụng đặt yêu cầu ứng viên dưới 30 tuổi, hoặc nếu không giới hạn tuổi thì đòi hỏi thông thạo ngoại ngữ, có khả năng sử dụng công nghệ. Bà Nguyễn Thị Quyên, Phó Cục trưởng Cục Việc làm (Bộ Nội vụ), cho rằng tình trạng lao động từ 35 tuổi trở lên bị thải loại, khó tìm việc mới là có thật; lao động nữ lớn tuổi còn chịu thêm định kiến giới và vai trò gia đình.

Chung quan điểm, ông Lê Quang Trung – nguyên Phó Cục trưởng phụ trách Cục Việc làm cho rằng: Tại các doanh nghiệp FDI, khi cần tái cấu trúc để đưa robot vào dây chuyền, nhóm lao động trên 35 tuổi thường là đối tượng đầu tiên bị đưa vào diện cắt giảm giờ làm hoặc thỏa thuận chấm dứt hợp đồng. Họ quá già để bắt đầu lại từ con số 0 ở một ngành công nghệ cao, nhưng lại quá trẻ để về hưu.

Ông Trung đánh giá, sự gia tăng số người thiếu việc làm cũng phản ánh sự dịch chuyển sang nền kinh tế tạm thời khi nhiều lao động bị thải loại từ nhà máy đã đổ ra đường làm tài xế công nghệ hoặc giao hàng.