Trong bối cảnh các động lực tăng trưởng truyền thống dần thu hẹp, TP.HCM đang đứng trước yêu cầu phải tìm kiếm những dư địa phát triển mới. Dự thảo Luật Phát triển đô thị mở ra cơ chế khai thác nhiều không gian kinh tế mới, từ không gian ngầm, tầm thấp, tầm cao, không gian biển đến khu thương mại tự do, trung tâm tài chính, đô thị công nghệ cao và các mô hình kinh tế mới. Phóng viên Báo Đại Đoàn Kết đã trao đổi với TS Huỳnh Thanh Điền, chuyên gia kinh tế, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành về vấn đề này.

KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN MỚI TRÊN 3 PHƯƠNG DIỆN

PV: Thưa ông, vì sao TP.Hồ Chí Minh cần mở rộng không gian phát triển thay vì tiếp tục dựa vào những động lực tăng trưởng truyền thống?

TS Huỳnh Thanh Điền: Có thể thấy, trong một thời gian dài, tăng trưởng của TP. Hồ Chí Minh dựa khá nhiều vào đất đai, thu hút vốn và gia tăng lao động. Đây là những nguồn lực quan trọng, nhưng đang dần bộc lộ giới hạn.

Quỹ đất ở khu vực trung tâm ngày càng khan hiếm, chi phí giải phóng mặt bằng và đầu tư hạ tầng tăng cao. Trong khi đó, giao thông, trường học, bệnh viện, hệ thống thoát nước và nhiều hạ tầng đô thị khác cũng chịu sức ép lớn.

Lợi thế lao động giá rẻ cũng không còn là nền tảng đủ mạnh. Khi nền kinh tế chuyển sang giai đoạn cạnh tranh bằng công nghệ, năng suất, chất lượng và tiêu chuẩn xanh, thành phố phải tạo ra những động lực mới.

Vì vậy, vấn đề không phải là TP.Hồ Chí Minh thiếu nguồn lực, mà là chúng ta đang khai thác nguồn lực theo cách nào. Thành phố cần chuyển từ tư duy khai thác những gì đang có sang tổ chức lại không gian để tạo thêm giá trị.

Tôi cho rằng có thể nhìn không gian phát triển mới trên ba phương diện. Thứ nhất là không gian vật lý, gồm không gian ngầm, tầm thấp, tầm cao, không gian biển, ven sông và các hành lang giao thông công cộng. Thứ hai là không gian kinh tế, với những lĩnh vực như logistics, tài chính quốc tế, công nghệ cao, kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế sáng tạo, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế bạc. Thứ ba là không gian thể chế, tức cho phép thành phố chủ động thử nghiệm những mô hình quản lý, kinh doanh mới.

PV: Dự thảo Luật Phát triển đô thị đang mở ra những không gian cụ thể nào cho TP.HCM?

TS Huỳnh Thanh Điền: Điểm đáng chú ý là dự thảo không chỉ nói đến việc phát triển thêm một vài ngành nghề, mà đặt vấn đề tổ chức lại toàn bộ không gian đô thị theo hướng đa tầng, đa chức năng.

Chẳng hạn, không gian ngầm có thể được khai thác cho metro, đường đi bộ, bãi đỗ xe, thương mại, logistics và hạ tầng kỹ thuật. Không gian tầm thấp, tầm cao có thể phục vụ vận tải, quan trắc, cứu hộ, du lịch và các dịch vụ sử dụng thiết bị bay.

Nếu tổ chức tốt, đây là những diện tích mà lâu nay chúng ta chưa khai thác hoặc khai thác chưa hiệu quả.

Một hướng khác rất quan trọng là phát triển đô thị theo mô hình TOD quanh các nhà ga metro. Khi đó, nhà ga không chỉ là nơi đón, trả khách mà trở thành trung tâm tích hợp nhà ở, thương mại, dịch vụ và công trình công cộng.

Điều quan trọng là thành phố có thể tạo ra giá trị từ sự gia tăng giá trị đất đai và diện tích sàn quanh các tuyến giao thông công cộng để tái đầu tư trở lại cho hạ tầng.

PV: Như vậy, giao thông công cộng có thể trở thành một động lực kinh tế chứ không chỉ là hạ tầng?

TS Huỳnh Thanh Điền: Đúng vậy. Nếu chỉ nhìn metro như một dự án giao thông thì chúng ta mới khai thác được một phần giá trị của nó.

TOD cho phép kết nối giao thông với bất động sản, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng. Khi người dân có thể tiếp cận nhà ga thuận tiện, các hoạt động kinh tế tập trung quanh đó sẽ tạo thêm giá trị.

Tuy nhiên, cần tránh tình trạng TOD biến thành câu chuyện phát triển bất động sản đơn thuần. Mục tiêu cuối cùng phải là giảm chi phí đi lại, nâng cao năng suất đô thị, tạo thêm không gian kinh doanh và cải thiện chất lượng sống.

THAM GIA SÂU HƠN VÀO CHUỖI THƯƠNG MẠI VÀ LOGISTICS QUỐC TẾ

PV: Không gian phát triển của TP.HCM cũng đang được mở rộng ra biển, cảng và logistics. Ông đánh giá thế nào về dư địa này?

TS Huỳnh Thanh Điền: Đây là một dư địa rất lớn. TP. Hồ Chí Minh có lợi thế về hệ thống cảng, kết nối vùng và thị trường, nhưng giá trị tạo ra từ logistics và kinh tế biển vẫn còn nhiều dư địa để nâng lên.

Nếu dự thảo tạo cơ sở cho phát triển hàng hải, cảng biển, logistics, năng lượng, du lịch và công nghiệp ven biển, đồng thời hình thành khu cảng mở và thu hút nhà đầu tư chiến lược, TP.Hồ Chí Minh có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi thương mại và logistics quốc tế.

Nhưng muốn làm được điều đó phải đặt trong mối liên kết vùng. Cảng biển không thể phát triển tách rời đường bộ, đường sắt, sân bay, kho bãi và các trung tâm sản xuất. Nếu logistics không được kết nối đồng bộ, chi phí vẫn cao và lợi thế cảng biển khó chuyển thành lợi thế cạnh tranh thực sự.

PV: Một nội dung được quan tâm là khu thương mại tự do và trung tâm tài chính quốc tế. Theo ông, đâu là giá trị lớn nhất của những mô hình này?

TS Huỳnh Thanh Điền: Không nên nhìn khu thương mại tự do chỉ dưới góc độ ưu đãi thuế. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng tạo ra một không gian kinh doanh có thủ tục thuận lợi, chi phí thấp và dịch vụ đồng bộ, kết nối trực tiếp cảng biển, sân bay, logistics, sản xuất và thị trường quốc tế.

Khu thương mại tự do nếu được tổ chức tốt sẽ tạo điều kiện cho sản xuất, gia công, kho ngoại quan, thương mại điện tử, tài chính và ngân hàng cùng phát triển trong một hệ sinh thái.

Trung tâm tài chính quốc tế cũng vậy. Điều quan trọng không chỉ là thu hút các định chế tài chính, mà phải biến trung tâm này thành nơi huy động và phân bổ nguồn vốn cho những lĩnh vực mà TP.Hồ Chí Minh và cả vùng đang cần như hạ tầng, công nghệ, năng lượng, logistics và đổi mới sáng tạo.

Hai không gian này nếu được kết nối với cảng, logistics, TOD và các khu công nghệ cao sẽ tạo thành chuỗi giá trị thay vì những khu chức năng riêng lẻ.

PV: Còn không gian dành cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và các mô hình kinh tế mới thì sao?

TS Huỳnh Thanh Điền: Đây có lẽ là không gian có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng tăng trưởng trong dài hạn.

Các khu đô thị khoa học công nghệ, trung tâm nghiên cứu, cơ sở ươm tạo, khu công nghệ cao và khu công nghệ số có thể tạo môi trường để doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và nhà đầu tư kết nối với nhau.

Đặc biệt, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát rất cần thiết. Với những công nghệ, sản phẩm hay mô hình kinh doanh mới, nếu áp ngay toàn bộ các quy định được thiết kế cho mô hình truyền thống thì rất khó phát triển. Nhưng thử nghiệm cũng phải có giới hạn về thời gian, phạm vi, rủi ro và tiêu chí đánh giá.

Bên cạnh đó, những lĩnh vực như kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế sáng tạo, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế tầm thấp hay kinh tế bạc cần được nhìn nhận như những không gian tăng trưởng mới chứ không phải những ngành phụ trợ.

PV: Luật mở ra nhiều không gian như vậy, nhưng làm thế nào để tránh tình trạng mỗi không gian phát triển một kiểu, thiếu liên kết?

TS Huỳnh Thanh Điền: Đây chính là thách thức lớn nhất.

TP.HCM cần có một bản đồ tổng thể về các không gian kinh tế mới, xác định rõ vị trí, chức năng và mối liên kết giữa khu thương mại tự do, trung tâm tài chính, cảng biển, sân bay, logistics, khu công nghệ cao, các tuyến metro, khu TOD, trung tâm năng lượng và không gian đổi mới sáng tạo.

Nếu mỗi khu vực được quy hoạch và quản lý riêng, thành phố có thể tạo ra rất nhiều “ốc đảo chính sách”, nhưng không hình thành được chuỗi giá trị.

Chẳng hạn, trung tâm tài chính phải có khả năng cung cấp vốn cho hạ tầng, công nghệ và logistics. Khu thương mại tự do phải kết nối được với cảng, sân bay và doanh nghiệp sản xuất. Khu công nghệ cao phải gắn với trường đại học, viện nghiên cứu, quỹ đầu tư và thị trường.

PV: Theo ông, TP.HCM nên triển khai đồng thời tất cả các mô hình này hay cần lựa chọn trọng tâm?

TS Huỳnh Thanh Điền: Tôi cho rằng không nên triển khai dàn trải. Thành phố cần lựa chọn một số không gian có lợi thế rõ, nhu cầu thị trường lớn và khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa cao.

Trước mắt có thể ưu tiên logistics gắn với cảng biển, TOD dọc các tuyến metro, trung tâm tài chính, công nghệ cao, năng lượng sạch và kinh tế dữ liệu.

Mỗi không gian cần có một đề án kinh tế cụ thể, trong đó xác định rõ ngành chủ lực, nhà đầu tư mục tiêu, nguồn thu, hạ tầng cần thiết, mối liên kết với các khu vực khác và giá trị mang lại cho cộng đồng.

Không nên thành lập khu chức năng trước rồi mới đi tìm hoạt động kinh tế để lấp đầy. Làm như vậy rất dễ dẫn đến đầu tư dàn trải và hiệu quả thấp.

PV: Vậy vai trò của Nhà nước và doanh nghiệp nên được phân định như thế nào?

TS Huỳnh Thanh Điền: Nhà nước nên tập trung vào những phần việc mang tính nền tảng như quy hoạch, hạ tầng khung, dữ liệu, giao thông kết nối và các công trình công cộng thiết yếu. Doanh nghiệp cần được tạo điều kiện để tham gia đầu tư, vận hành và khai thác dịch vụ.

Cùng với phân cấp phải có một đầu mối điều phối và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Nhà đầu tư cần biết cơ quan nào quyết định quy hoạch, giao đất, cấp phép, quản lý hạ tầng và xử lý vướng mắc.

Đối với các dự án liên ngành, cần có quy trình liên thông thay vì để doanh nghiệp phải đi qua quá nhiều đầu mối.

Các ưu đãi cũng cần gắn với cam kết đầu ra. Nhà đầu tư chiến lược không chỉ cam kết số vốn mà còn phải cam kết về tiến độ, công nghệ, đào tạo nhân lực, liên kết với doanh nghiệp trong nước, tiêu chuẩn môi trường và đóng góp cho chuỗi giá trị.

KINH TẾ BIỂN PHẢI ĐI CÙNG VỚI BẢO VỆ HỆ SINH THÁI

PV: Một vấn đề khác là kiểm soát rủi ro. Khi mở nhiều không gian mới, làm thế nào để bảo đảm phát triển nhưng không đánh đổi môi trường và lợi ích xã hội?

TS Huỳnh Thanh Điền: Đây là điều bắt buộc phải đặt ra ngay từ đầu.

Khai thác không gian ngầm phải bảo đảm an toàn và quyền lợi của người sử dụng đất. TOD phải phục vụ phát triển đô thị và giao thông công cộng chứ không chỉ trở thành công cụ tạo giá trị bất động sản. Kinh tế biển phải đi cùng bảo vệ hệ sinh thái. Kinh tế tầm thấp phải bảo đảm an toàn bay, an ninh và quyền riêng tư. Kinh tế dữ liệu phải gắn với bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Đặc biệt, hiệu quả chính sách không nên đo bằng số lượng khu chức năng được thành lập hay tổng vốn đăng ký. Cần nhìn vào giá trị gia tăng, năng suất lao động, số doanh nghiệp tham gia chuỗi, lượng vốn tư nhân huy động, doanh thu từ sản phẩm mới, mức giảm chi phí logistics và số việc làm chất lượng cao được tạo ra.

PV: Nếu phải lựa chọn một thông điệp quan trọng nhất từ việc mở các không gian kinh tế mới, ông muốn nhấn mạnh điều gì?

TS Huỳnh Thanh Điền: Dư địa tăng trưởng cũ đang thu hẹp, nhưng điều đó không có nghĩa đô thị hết cơ hội phát triển. Vấn đề là phải thay đổi cách nhìn về nguồn lực.

Không gian tăng trưởng mới không chỉ nằm ở việc mở thêm đất, mà nằm trong cách tổ chức lại không gian, kết nối hạ tầng, ứng dụng công nghệ và đổi mới thể chế.

Dự thảo Luật Phát triển đô thị đang mở ra một cánh cửa quan trọng. Nhưng luật chỉ tạo ra khuôn khổ. Để biến không gian thành động lực tăng trưởng, TP.HCM phải lựa chọn đúng trọng tâm, tổ chức liên kết hiệu quả và biến các cơ chế mới thành những dự án, doanh nghiệp, việc làm và năng suất thực sự.

Khi đó, không gian kinh tế mới mới có thể trở thành nền tảng cho một mô hình tăng trưởng có chất lượng, tạo giá trị gia tăng cao và bền vững hơn cho TP. Hồ Chí Minh cũng như cả vùng kinh tế phía Nam.

Trân trọng cảm ơn ông!

Hồ Hương ( thực hiện)