Nhà nghiên cứu văn hóa Phùng Hoàng Anh (Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam) cho rằng, trong chiến lược phát triển văn hóa, con người luôn giữ vị trí đặc biệt bởi vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người thụ hưởng các giá trị văn hóa. đây không chỉ là quan điểm nhất quán trong nhiều văn kiện của Đảng mà còn là yêu cầu mang tính tất yếu của thực tiễn phát triển.

“Có thể nói, con người chính là nền tảng của văn hóa khi mọi giá trị văn hóa đều được hình thành từ đời sống, nhận thức và hành vi của con người trong xã hội. Đồng thời, con người cũng là trụ cột của sự phát triển văn hóa bởi chính đội ngũ trí thức, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, nhà quản lý và cộng đồng xã hội là lực lượng trực tiếp sáng tạo, gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa” - ông Phùng Hoàng Anh nhận định.

Theo đó, muốn phát triển văn hóa bền vững cần đặt trọng tâm vào việc xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có nhân cách, tri thức, trách nhiệm xã hội và khả năng sáng tạo. Khi con người được bồi dưỡng cả về tri thức, đạo đức và năng lực sáng tạo, họ không chỉ góp phần hình thành môi trường văn hóa lành mạnh mà còn trở thành động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển của văn hóa và xã hội.

Thực tế cho thấy, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ và truyền thông, môi trường văn hóa ngày nay không chỉ tồn tại trong đời sống thực mà còn mở rộng mạnh mẽ trên không gian số. Vì vậy, việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, cả trong đời sống xã hội lẫn trên môi trường mạng, trở thành yêu cầu cấp thiết.

Các chuyên gia cho rằng, cần chú trọng xây dựng chuẩn mực ứng xử văn hóa trên không gian số, nâng cao nhận thức cộng đồng về trách nhiệm xã hội khi tham gia môi trường trực tuyến, đồng thời phát triển các sản phẩm văn hóa có giá trị tích cực để lan tỏa những chuẩn mực tốt đẹp.

PGS.TS Vũ Văn Quân (nguyên Trưởng khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, khi đầu tư văn hóa, giá trị không chỉ đo được bằng con số.

Theo đó, đầu tư cho văn hóa cần được nhìn nhận theo hai hướng: đầu tư sinh lời ngay và đầu tư không mang lại lợi ích kinh tế tức thời nhưng tạo giá trị lâu dài. Không phải mọi khoản đầu tư đều có thể đo bằng tỷ suất lợi nhuận trước mắt như 7% hay 9%. Có những đầu tư không sinh lời ngay về kinh tế, nhưng lại góp phần hình thành con người văn hóa, xây dựng một xã hội văn minh. Đây mới là những khoản đầu tư “chiều sâu”, mang tính lâu dài và bền vững, không chỉ cho văn hóa mà còn cho sự phát triển khoa học và đất nước trong tương lai.

Một điểm nghẽn lớn hiện nay nằm ở yếu tố con người. Chúng ta thường nhắc đến những điểm nghẽn dễ nhận thấy, đo đếm được, nhưng có một “điểm nghẽn mềm” khó quan sát hơn, đó là tư duy và chất lượng con người. Bởi suy cho cùng, mọi vấn đề văn hóa không chỉ là câu chuyện của thiết chế hay cơ sở vật chất, mà cốt lõi vẫn là con người Việt Nam trong bối cảnh hiện nay. Cách đây gần 30 năm, chúng ta đã nghiên cứu về hệ giá trị văn hóa con người Việt Nam trong thời kỳ đổi mới. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, khi xã hội đã có nhiều biến chuyển, việc tiếp tục nghiên cứu, xác định và phát triển hệ giá trị con người Việt Nam trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Con người cần được đặt trong mối quan hệ với kỷ nguyên phát triển mới, với những yêu cầu về hội nhập, chuyển đổi số và sáng tạo.

PGS.TS Vũ Văn Quân nhấn mạnh, điểm đáng chú ý trong Nghị quyết 80 là sự thay đổi về nhận thức: nếu trước đây văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực phát triển, thì nay văn hóa còn được nhấn mạnh là “hệ điều tiết của sự phát triển”. Đây là một bước tiến quan trọng về tư duy.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của Nghị quyết 80 là yêu cầu xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực văn hóa, đặc biệt là đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý và những người làm việc trong lĩnh vực văn hóa. Theo nhà nghiên cứu Phùng Hoàng Anh, để xây dựng nền văn hóa phát triển bền vững, việc đào tạo và bồi dưỡng nguồn nhân lực văn hóa cần được triển khai một cách bài bản và dài hạn.

“Trước hết, cần xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực văn hóa chất lượng cao, gắn đào tạo lý luận với thực tiễn quản lý và sáng tạo văn hóa,” ông nói.

Bên cạnh việc nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý ở các cấp, việc hình thành mạng lưới chuyên gia văn hóa trong và ngoài nước cũng được xem là một giải pháp quan trọng. Mạng lưới này sẽ góp phần tăng cường trao đổi tri thức, chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và tham vấn chính sách, từ đó giúp các chiến lược phát triển văn hóa được triển khai hiệu quả hơn.

Xây dựng con người văn hóa không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành văn hóa mà cần sự phối hợp đồng bộ giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Trong đó, gia đình là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách và giá trị văn hóa; nhà trường có vai trò bồi dưỡng tri thức, thẩm mỹ và ý thức công dân; còn xã hội tạo nên môi trường thực hành và lan tỏa các chuẩn mực văn hóa. Khi ba yếu tố này được phát huy đồng bộ, sẽ hình thành nền tảng vững chắc cho việc xây dựng thế hệ công dân có tri thức, nhân văn và trách nhiệm với cộng đồng.

Một nội dung đáng chú ý của Nghị quyết 80 là yêu cầu “tập trung đầu tư, hoàn thiện hạ tầng văn hóa, ưu tiên các thiết chế văn hóa quy mô quốc gia, ngang tầm khu vực và quốc tế”. Đây được xem là nhiệm vụ mang tính đột phá, chưa từng được đặt ra một cách rõ ràng trước đây.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, việc đầu tư hạ tầng văn hóa không chỉ dừng lại ở việc xây dựng các công trình đơn lẻ mà cần hướng tới hình thành hệ thống thiết chế đồng bộ, hiện đại, có khả năng tổ chức các sự kiện lớn mang tầm khu vực và quốc tế. Điều này không chỉ góp phần nâng cao đời sống tinh thần của người dân mà còn tạo động lực thúc đẩy du lịch, dịch vụ và quảng bá hình ảnh quốc gia.

Các chuyên gia cho rằng, để đạt được mục tiêu này, cần có cách tiếp cận tổng thể, từ quy hoạch, thiết kế đến vận hành và khai thác. Hạ tầng văn hóa phải gắn với bản sắc dân tộc, đồng thời đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về kỹ thuật, công nghệ và quản lý. Việc đầu tư cũng cần đi kèm với cơ chế khai thác hiệu quả, tránh tình trạng công trình xây dựng xong nhưng hoạt động kém hiệu quả hoặc lãng phí.

Từ góc độ lý luận và thực tiễn, nhà nghiên cứu Phùng Hoàng Anh cho rằng một trong những thách thức lớn hiện nay là cơ chế, chính sách trong lĩnh vực văn hóa vẫn còn những điểm nghẽn khiến nguồn lực xã hội chưa được phát huy hiệu quả.

“Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống thể chế, chính sách theo hướng tạo môi trường thông thoáng cho sáng tạo và phát triển các hoạt động văn hóa,” ông đề xuất.

Theo đó, Nhà nước cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển, đóng vai trò định hướng và xây dựng khung pháp lý để các tổ chức, doanh nghiệp và cộng đồng tham gia đầu tư vào lĩnh vực văn hóa. Việc đẩy mạnh xã hội hóa, khuyến khích hợp tác công – tư trong xây dựng các thiết chế văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa và các sản phẩm văn hóa cũng được xem là giải pháp quan trọng. Đồng thời minh bạch cơ chế tài chính, cải cách thủ tục hành chính và xây dựng các chính sách ưu đãi cho đầu tư văn hóa sẽ góp phần khơi thông nguồn lực xã hội, tạo điều kiện để văn hóa phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.

Nhìn từ thực tiễn phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới, đầu tư cho văn hóa luôn được xem là đầu tư cho tương lai. Một nền văn hóa mạnh không chỉ tạo nên bản sắc và sức sống cho xã hội mà còn góp phần nâng cao vị thế quốc gia trên trường quốc tế. Với Việt Nam, việc triển khai hiệu quả Nghị quyết 80 sẽ tạo cơ hội để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao chất lượng đời sống tinh thần của người dân.

Để đạt được mục tiêu đó, cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, từ hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực đến khơi thông nguồn lực xã hội. Khi con người được đặt ở vị trí trung tâm, khi các nguồn lực được huy động và sử dụng hiệu quả, văn hóa sẽ không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn trở thành động lực mạnh mẽ cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Theo PGS.TS Vũ Văn Quân, để Nghị quyết 80 thực sự đi vào cuộc sống, cần đặt nó trong mối liên kết chặt chẽ với các nghị quyết khác, đặc biệt là về giáo dục – đào tạo và khoa học – công nghệ. Chỉ khi có sự đồng bộ này, các mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp đề ra mới có thể được triển khai hiệu quả, qua đó hiện thực hóa định hướng phát triển văn hóa gắn với con người trong giai đoạn mới.

Thực hiện: Thu Hương- Nguyễn Hoài
Trình bày: Quang Hùng