Bước ngoặt đáng chú ý
Ông Lê Khắc Hiệp, Phó Chủ tịch Tập đoàn Vingroup khi tham gia 1 toạ đàm nói về 40 năm Đổi mới đã có bài phát biểu rằng nền kinh tế đi qua một hành trình chuyển đổi sâu sắc, từ một nền kinh tế dựa trên nông nghiệp sang công nghiệp hóa và hội nhập toàn cầu. Tuy nhiên, trong suốt chặng đường đó, một câu hỏi lớn vẫn luôn được đặt ra: Khi nào Việt Nam có thể sở hữu được những ngành công nghiệp chế tạo có năng lực nội sinh đủ mạnh để dẫn dắt tăng trưởng dài hạn và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu?
Ông Lê Khắc Hiệp chia sẻ, ngành công nghiệp ô tô, với tính chất tích hợp cao và yêu cầu công nghệ phức tạp, chính là phép thử rõ nét nhất cho năng lực đó. Trong nhiều năm trước đây, ngành ô tô Việt Nam chủ yếu dừng lại ở mức lắp ráp, với tỷ lệ nội địa hóa thấp, phụ thuộc lớn vào chuỗi cung ứng bên ngoài.
Doanh nghiệp trong nước khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị do hạn chế về công nghệ, vốn và quy mô thị trường. Hệ quả là ngành tồn tại như một cấu trúc chưa hoàn chỉnh: Có thị trường tiêu thụ nhưng thiếu nền tảng công nghiệp hỗ trợ đủ mạnh để tạo ra giá trị gia tăng bền vững.
Sự xuất hiện của VinFast trong bối cảnh đó được nhiều chuyên gia đánh giá là một bước ngoặt đáng chú ý. Điều quan trọng không nằm ở việc xuất hiện thêm một doanh nghiệp sản xuất ô tô, mà ở cách tiếp cận hoàn toàn khác về phát triển ngành.
Thay vì đi theo con đường lắp ráp, VinFast lựa chọn xây dựng một tổ hợp sản xuất tự động hóa cao ngay từ đầu, với đầy đủ các công đoạn từ nghiên cứu phát triển tới dập, hàn, sơn, sản xuất động cơ và từng bước làm chủ các công nghệ lõi. Đây là nền tảng để chuyển dịch từ "sản xuất phụ thuộc" sang "sản xuất tự chủ".
Quan trọng hơn, VinFast không phát triển như một thực thể đơn lẻ mà định vị mình như một hạt nhân trong chuỗi sản xuất, đóng vai trò kết nối và dẫn dắt mạng lưới các nhà cung cấp. Chính cách tiếp cận này đã bắt đầu tái cấu trúc ngành ô tô Việt Nam theo hướng hình thành chuỗi liên kết kinh tế nội địa.
Tác động của VinFast không dừng lại trong phạm vi ngành ô tô mà lan tỏa ra toàn bộ nền kinh tế. Sự phát triển của doanh nghiệp kéo theo nhu cầu từ nhiều ngành liên quan như cơ khí chính xác, điện tử, vật liệu, logistics hay năng lượng, tạo ra hiệu ứng lan tỏa đa ngành.
Các trung tâm sản xuất VinFast ở Hải Phòng hay Hà Tĩnh trở thành cực tăng trưởng mới, thu hút lao động, dòng vốn và thúc đẩy phát triển hạ tầng. Ở cấp độ quốc tế, việc VinFast tham gia thị trường toàn cầu kéo theo các tiêu chuẩn quốc tế vào chuỗi cung ứng nội địa, tạo áp lực tích cực để doanh nghiệp Việt Nam nâng cấp năng lực và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đánh giá, sau gần 40 năm Đổi mới, doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đã đi từ chỗ gần như không có địa vị pháp lý rõ ràng đến vị thế là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia. Khu vực kinh tế tư nhân đóng góp khoảng 50% GDP, tạo ra phần lớn việc làm, và một số tập đoàn tư nhân đã có vị trí đáng kể trên thị trường trong nước cũng như bắt đầu mở rộng ra khu vực và thế giới. Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định kinh tế tư nhân là "một động lực quan trọng nhất" và là "lực lượng tiên phong" trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
"Khu vực doanh nghiệp tư nhân cũng đã tạo ra nhiều kết quả nổi bật. Trong top 500 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam, số doanh nghiệp tư nhân tăng đáng kể. Việt Nam có 76 công ty nằm trong top 500 Đông Nam Á. Trong công nghiệp chế tạo, THACO xây dựng hệ sinh thái sản xuất ô tô và cơ khí lớn; VinFast trở thành nhà sản xuất ô tô điện đầu tiên của Việt Nam, niêm yết trên Nasdaq và triển khai bán xe ở nhiều thị trường; Hòa Phát vươn lên thành nhà sản xuất thép hàng đầu Đông Nam Á", ông Đậu Anh Tuấn đánh giá.
Trong công nghệ, FPT trở thành một trong những doanh nghiệp công nghệ thông tin lớn của khu vực, đầu tư mạnh vào chuyển đổi số, AI và bán dẫn. Trong hàng tiêu dùng, Vinamilk, Masan xây dựng thương hiệu có sức cạnh tranh khu vực. Trong hạ tầng và bất động sản, Vingroup, Sun Group, BRG và nhiều tập đoàn khác đã đầu tư quy mô lớn, góp phần thay đổi diện mạo nhiều vùng kinh tế.
40 năm qua là hành trình trưởng thành rất lớn của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam. Nhưng mục tiêu đến 2030 và tầm nhìn 2045 không chỉ là tăng số lượng doanh nghiệp hay quy mô GDP, mà là hình thành một lớp doanh nghiệp tư nhân có năng lực công nghệ, khả năng dẫn dắt ngành và vị thế trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu, để thực sự chuyển từ vai trò tham gia tăng trưởng sang vai trò dẫn dắt hiện đại hóa đất nước.
Xây dựng lực lượng doanh nghiệp dân tộc là cực kỳ quan trọng
Chuyên gia kinh tế - PGS-TS. Trần Đình Thiên phân tích, kinh nghiệm phát triển của các quốc gia cho thấy, muốn trở thành cường quốc kinh tế thì phải có những tập đoàn kinh tế mạnh. Việt Nam cũng mong muốn đi theo con đường đó và thực tế đã tiến rất gần tới ngưỡng cần bứt phá. Tuy nhiên, khu vực doanh nghiệp nội địa của chúng ta vẫn đang đối mặt với rất nhiều vấn đề.
Luận đề thứ nhất là: Muốn trở thành cường quốc kinh tế thì phải có những tập đoàn kinh tế mạnh, đặc biệt là các tập đoàn kinh tế tư nhân hùng mạnh. Không chỉ là những tập đoàn có quy mô quốc gia, mà còn phải là những doanh nghiệp đủ năng lực cạnh tranh toàn cầu, từng bước trở thành các tập đoàn xuyên quốc gia hoặc đa quốc gia.
Luận đề thứ hai là: Nền kinh tế hiện đại vận hành theo chuỗi, mà muốn hình thành chuỗi thì phải có các tập đoàn dẫn dắt.
Đây là câu chuyện sống còn. Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy, để tạo nên "thần kỳ kinh tế", cần có một Nhà nước kiến tạo, đồng thời phải có khu vực tư nhân đủ mạnh để đảm đương vai trò đầu tàu. Việt Nam cần đặc biệt chú ý kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc...
Thực tế cho thấy Đông Bắc Á tạo ra những kỳ tích phát triển, trong khi Đông Nam Á, với mô hình phát triển thiếu các trụ cột đủ mạnh, đã không tạo được "thần kỳ" tương tự. Nếu Việt Nam muốn trở thành một trường hợp khác biệt, thì phải lý giải được vì sao khoảng cách phát triển giữa Đông Bắc Á và Đông Nam Á ngày càng nới rộng. Trung Quốc là một ví dụ đáng suy ngẫm.
Sau nhiều thập niên cải cách, quốc gia này đã khẳng định vị thế bằng hàng loạt tập đoàn lớn có sức cạnh tranh mạnh. Cấu trúc phát triển của khu vực tư nhân là một trong những nhân tố quan trọng tạo nên bước nhảy vọt đó. Kinh nghiệm từ Nhật Bản cũng rất đáng chú ý.
Nhật Bản xây dựng được cơ cấu công nghiệp nhiều tầng, gồm doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp vừa và doanh nghiệp nhỏ. Nếu không có cấu trúc đó, Nhật Bản khó có thể tạo nên kỳ tích kinh tế. Doanh nghiệp lớn giữ vai trò trụ cột, còn các doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia mạng lưới công nghiệp hỗ trợ, tạo nên một hệ sinh thái cạnh tranh nhiều tầng, rất khốc liệt nhưng cũng rất hiệu quả.
Đối với Hàn Quốc, bài học quan trọng là mối quan hệ giữa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân. Có những tập đoàn nhà nước lớn không chỉ thực hiện nhiệm vụ kinh doanh, mà còn làm nhiệm vụ tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân kinh doanh có lợi hơn. Họ đảm đương những khâu khó thu lợi nhuận trực tiếp, giúp bảo đảm chi phí vốn và các yếu tố đầu vào ở mức hợp lý cho khu vực tư nhân. Chính vì vậy, các tập đoàn tư nhân ra đời sau mới có điều kiện để lớn mạnh và thành công.
Mục tiêu đến 2030 và tầm nhìn 2045 không chỉ là tăng số lượng doanh nghiệp hay quy mô GDP, mà là hình thành một lớp doanh nghiệp tư nhân có năng lực công nghệ, khả năng dẫn dắt ngành và vị thế trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu, để thực sự chuyển từ vai trò tham gia tăng trưởng sang vai trò dẫn dắt hiện đại hóa đất nước.
Từ đó có thể thấy, để hướng tới một nền kinh tế phát triển bứt phá, Việt Nam cần đáp ứng một số điều kiện. Trước hết, phải nắm đúng thời đại, tức là đúng thời điểm cho phép vượt trần công nghệ. Việt Nam đang bước vào đúng thời đại như vậy; nếu bỏ lỡ, chúng ta có thể đánh mất cơ hội lịch sử. Nhật Bản, Hàn Quốc đã từng vượt trần công nghệ trong những giai đoạn quyết định của mình. Nhưng điều đáng chú ý là chính các tập đoàn tư nhân mạnh đã góp phần đục thủng trần công nghệ ấy, còn Nhà nước đóng vai trò hỗ trợ và kiến tạo.