Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong 9 tháng năm 2026, thị trường lao động tiếp tục duy trì xu hướng cải thiện khi quy mô lực lượng lao động và số người có việc làm tăng so với cùng kỳ năm 2025. Tỷ lệ thất nghiệp duy trì ở mức 2,22%, trong khi tỷ lệ thiếu việc làm trong độ tuổi lao động giảm còn 1,53%. Kết quả này phản ánh nhu cầu sử dụng lao động và hoạt động sản xuất, kinh doanh tiếp tục được cải thiện, đồng thời cho thấy khả năng hấp thụ lao động của nền kinh tế có chuyển biến tích cực.

Bên cạnh con số tích cực vẫn còn những con số đáng suy ngẫm. Cụ thể trong quý III/2026, Việt Nam có khoảng 1,6 triệu thanh niên từ 15-24 tuổi không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo (NEET), chiếm 11,2% tổng số thanh niên. Con số này tăng 195.100 người so với quý trước.

Lý giải về diễn biến trên, Cục Thống kê cho biết quý III thường là thời điểm tỷ lệ thanh niên thuộc nhóm NEET tăng lên, do nhiều người vừa tốt nghiệp đại học, cao đẳng, trung cấp và đang chuyển tiếp từ môi trường giáo dục sang thị trường lao động.

Thực tế, không phải tất cả thanh niên thuộc nhóm NEET đều thất nghiệp theo nghĩa đang tìm việc nhưng chưa có việc làm. Nhóm này còn bao gồm những người tạm thời không học tập, không làm việc vì lý do sức khỏe, gia đình hoặc đang định hướng lại con đường nghề nghiệp. Dù vậy, vấn đề đặt ra là tại sao một bộ phận người trẻ đã trải qua nhiều năm học tập, có bằng cấp nhưng vẫn gặp khó khăn khi bước vào thị trường lao động?

Một trong những nguyên nhân được các chuyên gia chỉ ra là khoảng cách giữa kiến thức được trang bị trong nhà trường và yêu cầu thực tế của doanh nghiệp (DN). Trong bối cảnh sản xuất, kinh doanh thay đổi nhanh, nhà tuyển dụng không chỉ tìm kiếm ứng viên có chuyên môn mà còn yêu cầu khả năng sử dụng công nghệ, xử lý dữ liệu, tư duy phản biện, giao tiếp và thích ứng với môi trường làm việc liên tục biến đổi. Sự phát triển của AI càng khiến những yêu cầu này trở nên rõ nét. Nhiều công việc vốn đòi hỏi nhân lực thực hiện các thao tác lặp đi lặp lại như nhập liệu, tổng hợp thông tin, xử lý văn bản cơ bản hoặc hỗ trợ khách hàng hiện được các DN thay bằng AI.

Theo Báo cáo lương và thị trường lao động 2026 được Tập đoàn cung cấp dịch vụ tuyển dụng nhân sự và giải pháp nhân tài hàng đầu tại Việt Nam (Navigos Group) công bố mới đây cho thấy, nhóm công việc mang tính lặp lại, hành chính và thủ công được dự báo có nguy cơ bị thu hẹp, biến mất trong 3-5 năm tới. Cụ thể, nhân viên thu tiền điện nước tại nhà, nhân viên nhập liệu có nguy cơ bị thu hẹp cao nhất, lên đến hơn 49% và 32%.

Tiếp đến là nhân viên tiếp thị qua điện thoại, soát vé, giao dịch viên ngân hàng và các vị trí liên quan, nhân viên bán hàng tận nơi, phát báo, công nhân làm các công việc thủ công hoặc bán thủ công, kế toán, ghi sổ và nhân sự tính lương.

Nhóm nguy cơ nữa phải kể đến là phiên dịch viên và biên dịch viên, nhân viên thiết kế đồ họa, công nhân in ấn và ngành nghề liên quan, thu ngân, nhân viên kho và ghi chép vật liệu, nhân viên hiệu đính, công nhân dệt may, nhân viên phục vụ và hướng dẫn vận tải, trợ lý hành chính và thư ký điều hành, nhân viên điều tra và xử lý bồi thường, thư ký pháp lý.

Cũng theo báo cáo, sự phổ biến của ngân hàng số, thương mại điện tử, robot và dây chuyền tự động hóa đang làm giảm nhu cầu đối với các vị trí này. Một nhóm khác gồm các công việc “kỹ năng nghề nghiệp” như kế toán, ghi sổ, tính lương (14.4%), biên, phiên dịch (14%) hay thiết kế đồ họa (11.2%) cũng xuất hiện trong danh sách có nguy cơ suy giảm. Điều này cho thấy ảnh hưởng của AI đã mở rộng sang cả những lĩnh vực có yếu tố chuyên môn, đặc biệt với sự phát triển của AI tạo sinh, phần mềm tự động hóa tài chính và các công cụ dịch thuật chất lượng cao.

Bà Cao Lê Thanh Loan, Giám đốc cấp cao Dịch vụ khoán việc và Cho thuê lại lao động, Dịch vụ tư vấn về nhân sự, Manpower Việt Nam, cho biết trước đây sinh viên mới ra trường có thể bắt đầu từ những công việc như nhập liệu, scan hồ sơ, soạn thảo văn bản hoặc hỗ trợ các phòng ban. Qua đó, họ làm quen với môi trường công sở, học quy trình và tích lũy kinh nghiệm. Nhưng hiện nay, nhiều phần việc trong số này đã có thể được AI hỗ trợ hoặc thực hiện tự động.

Lấy ví dụ ở vị trí trợ lý marketing, bà Loan cho biết, trước đây sinh viên mới tốt nghiệp có thể đảm nhiệm việc soạn nội dung, thiết kế đơn giản và tổng hợp dữ liệu. Tuy nhiên, trong khoảng hai năm gần đây, AI cùng các công cụ tự động hóa đã có thể thực hiện nhiều phần việc, khiến doanh nghiệp giảm nhu cầu đối với một số vị trí và chuyển sang tìm kiếm nhân sự có khả năng đảm nhiệm các nhiệm vụ chuyên sâu hơn.

Khi khó tìm được việc làm đúng chuyên ngành, không ít sinh viên mới tốt nghiệp phải chấp nhận làm trái ngành hoặc lựa chọn những công việc có thể tạo thu nhập ngay. Trong số đó, lái xe công nghệ và làm việc trên các nền tảng số trở thành phương án được nhiều người cân nhắc.

So với quá trình tuyển dụng kéo dài, đòi hỏi kinh nghiệm và kỹ năng chuyên biệt, công việc trên nền tảng số có thể giúp người lao động nhanh chóng bắt đầu kiếm tiền. Với một bộ phận lao động trẻ chưa tìm được việc làm ổn định, đây là cách duy trì thu nhập và trang trải chi phí sinh hoạt trong thời gian chờ đợi cơ hội phù hợp hơn.

Khảo sát của nhóm nghiên cứu từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), 75% lao động trên nền tảng số có thu nhập 8 triệu đồng/tháng – cao hơn đáng kể so với mức lương tối thiểu 3,7–5,3 triệu đồng. Trên 50% tài xế Grabcar có thu nhập trên 12 triệu đồng/tháng. Khảo sát của nhóm nghiên cứu từ World Bank chỉ ra rằng: 78% lao động trên các nền tảng số không có bảo hiểm xã hội, điều này có nghĩa là họ sẽ đối diện với nguy cơ rủi ro thu nhập rất lớn trong các trường hợp ốm đau, thai sản, tai nạn lao động. Nhìn xa hơn, khi về già, nhóm lao động này cũng không có lương hưu; đời sống tuổi già gần như phụ thuộc vào nguồn tích lũy hoặc con cháu. Đây là khoảng trống an sinh rất lớn, bất kể nhìn từ góc độ nào.

Bà Sinwon Park, Giám đốc Văn phòng ILO tại Việt Nam, nhấn mạnh đến thực trạng thanh niên ngày nay đang bước vào thị trường lao động trong bối cảnh thế giới việc làm thay đổi nhanh chóng và sâu rộng. Chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cách thức làm việc cũng như những kỹ năng mà người lao động cần có.

Biến đổi khí hậu đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh, tạo ra những cơ hội việc làm mới nhưng cũng đặt ra những yêu cầu mới về kỹ năng. Bên cạnh đó, những thay đổi về nhân khẩu học và sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng toàn cầu cũng đang tác động mạnh mẽ đến nhu cầu lao động và cơ hội việc làm.

Trong bối cảnh đó, thanh niên thường là nhóm chịu ảnh hưởng rõ nét nhất từ những biến động của thị trường lao động. Thanh niên, cả nữ và nam, thường là những người chịu ảnh hưởng đầu tiên trước những thay đổi của thị trường lao động. “Thách thức không chỉ nằm ở việc thanh niên có tìm được việc làm hay không. Điều quan trọng hơn là liệu họ có thể tiếp cận được việc làm năng suất và việc làm thỏa đáng, có cơ hội phát triển kỹ năng và xây dựng sự nghiệp bền vững hay không”, Giám đốc ILO tại Việt Nam chia sẻ.