450 triệu USD và 19.000 ha sâm quý

Sâm Ngọc Linh.

1. Ở nước ta, sâm Ngọc Linh lần đầu tiên được các nhà nghiên cứu phát hiện vào năm 1973 ở Kon Tum. Đó là loại dược liệu quý hiếm, là 1 trong 4 loại sâm quý nhất thế giới, cùng với sâm Mỹ, sâm Hàn Quốc, sâm Triều Tiên). Củ, thân, rễ, lá của nó đều dùng làm thuốc.

Đồng ý với Đề án bảo tồn và phát triển sâm Ngọc Linh, Chính phủ yêu cầu UBND tỉnh Quảng Nam lựa chọn danh mục, sắp xếp thứ tự ưu tiên…, gửi Bộ Kế hoạch và Đầu tư thẩm định theo quy định. Trước đó, UBND tỉnh Quảng Nam đã có công văn gửi Bộ Khoa học và Công nghệ, Cục Sở hữu trí tuệ để đăng ký quyền quản lý chỉ dẫn địa lý sản phẩm sâm Ngọc Linh, tức là đăng ký bảo hộ thương hiệu sâm Ngọc Linh - Quảng Nam.

Hiện tại, sâm Ngọc Linh có giá trị kinh tế rất cao, khoảng 20-50 triệu đồng/kg (tùy theo độ tuổi của sâm). Trong khi đó, 1kg sâm tươi Triều Tiên chỉ có giá khoảng 4 triệu đồng. Theo giới chuyên gia, nếu đầu tư hơn 3 tỷ đồng để trồng 1 ha sâm Ngọc Linh, sau 5 năm, với giá thấp nhất của sâm trồng chưa đủ tuổi là 15 triệu đồng/kg thì 1 ha đã cho 30 tỷ đồng. Vì thế, đây là loại cây siêu lợi nhuận.

Tại thời điểm này có một số đơn vị đang phát triển cây sâm Ngọc Linh, như Trại sâm giống Tắk Ngo, thôn 2 xã Trà Linh, do huyện Nam Trà My quản lý với hơn 20.000 cây sâm giống 2 năm tuổi; Trại dược liệu Trà Linh do UBND tỉnh Quảng Nam quản lý với tổng diện tích 7,127 ha và tổng số 167.658 cây ở nhiều độ tuổi khác nhau…

Tuy nhiên, đó vẫn là con số quá ít, bởi vì giống cây quý này đã phát hiện được ở nhiều địa phương, trong đó có các tán rừng nguyên sinh quanh đỉnh núi Ngọc Linh (huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam), Đắk Glei và Tu Mơ Rông (tỉnh Kon Tum), Langbiang (Lâm Đồng).

2. Sâm Ngọc Linh là loại nhân sâm thứ 20 được tìm thấy trên thế giới. Theo kết quả nghiên cứu từ năm 1978 của Bộ Y tế Việt Nam, phần thân rễ của cây sâm Ngọc Linh Việt Nam chứa 26 hợp chất saponin có cấu trúc hóa học đã biết và 24 saponin có cấu trúc mới không có trong các loại sâm khác, trong khi sâm Triều Tiên có khoảng 25 saponin.

Trước khi được các nhà khoa học phát hiện, sâm Ngọc Linh đã được đồng bào dân tộc thiểu số Trung Trung Bộ sử dụng như một vị thuốc quý. Đặc biệt, đồng bào Xê Đăng dùng như một loại thuốc bí truyền để cầm máu, chữa lành vết thương hở, làm thuốc bổ, chống sốt rét, trị đau bụng, phù thũng.

Sau này, giới nghiên cứu dược học cho rằng, sâm Ngọc Linh có những tính năng tuyệt vời như tăng lực, phục hồi sự suy giảm chức năng giúp cho tình trạng của cơ thể trở lại bình thường; kháng các độc tố gây hại tế bào, giúp kéo dài sự sống của tế bào và tăng các tế bào mới. Đặc biệt, sâm Ngọc Linh có những tính năng mà các loại sâm khác không có, đó là tính kháng khuẩn, chống trầm cảm, giảm lo âu, chống ôxi hóa, và hiệp lực tốt với thuốc kháng sinh, thuốc trị bệnh tiểu đường.

Năm 1973, khi đất nước còn chiến tranh, khu Y tế Trung Trung Bộ đã cử một tổ 4 cán bộ do dược sĩ Đào Kim Long làm trưởng đoàn, kỹ sư Nguyễn Bá Hoạt, dược sĩ Nguyễn Châu Giang, dược sĩ Trần Thanh Dân là thành viên, đi điều tra phát hiện cây sâm theo hướng chân núi Ngọc Linh thuộc huyện Đắc Tô tỉnh Kon Tum.

Sau nhiều ngày vượt suối băng rừng, đến 9 giờ sáng ngày 19/3/1973, ở độ cao 1.800 mét so với mực nước biển, đoàn đã phát hiện 2 cây sâm đầu tiên và ngay buổi chiều cùng ngày đã phát hiện được một vùng sâm rộng lớn thuộc phía Tây núi Ngọc Linh. Sau đó, Khu uỷ Khu 5 đã chỉ đạo Ban Dân y bí mật bảo vệ và khai thác, giao cho xưởng Dược Trung Trung Bộ chế biến làm thuốc phục vụ cán bộ, chiến sĩ; đồng thời gửi mẫu ra Bộ Y tế, Viện Dược liệu Hà Nội nghiên cứu.

Cho đến tháng 10/1978, tổ công tác thứ hai lên vùng núi Ngọc Linh. Nhóm công tác đã ghi nhận một vùng trải dài hàng chục kilômét, với khoảng 6.000-7.000 cây sâm mọc, mật độ từ 1 mét vuông 1 cây đến 7,8 mét vuông một cây.

Sau này, trong những đợt tìm kiếm khác, người ta còn phát hiện ra cây khoảng 82 năm tuổi có rễ, củ và thân rễ dài hơn nửa mét. Đó là những cây sâm Ngọc Linh cực kỳ quý hiếm.

3. Do những đặc tính dược liệu nổi trội, việc bảo tồn, phát triển sâm Ngọc Linh là rất cần thiết. Sau khi dược tính và tác dụng đối với sức khỏe con người của sâm Ngọc Linh được công bố công khai vào những năm 80 của thế kỷ 20, trên thị trường tự do giá sâm Ngọc Linh tương đương giá sâm Triều Tiên. Tuy nhiên, khoảng 1 thập kỉ sau, giá sâm Ngọc Linh đã đắt hơn sâm Triều Tiên nhiều lần.

Cũng chính vì thế mà việc khai thác sâm Ngọc Linh trong tự nhiên diễn ra khá ồ ạt. Việc khai thác, mua bán và sử dụng tràn lan khiến trên 108 vùng sâm mọc tự nhiên giữa Quảng Nam và Kon Tum dần cạn kiệt.

Việc Chính phủ chấp nhận nghiên cứu, triển khai Đề án bảo tồn, phát triển sâm Ngọc linh do đó được đánh giá cao. Khi đề án triển khai, loài cây dược liệu đặc biệt quý hiếm này nhất định sẽ mang lại lợi ích nhiều mặt.

Nằm trong dải Trường Sơn, núi Ngọc Linh có tới 50 ngọn cao 1.700m trở lên, ngọn cao nhất 2.598m quanh năm mây mù che phủ. Khu vực này có 151 nguồn nước, là nơi sinh trưởng của sâm Ngọc Linh. Chúng là những quần thể sinh trưởng ven bờ khe suối, nơi độ ẩm luôn hơn 80% và tỉ lệ mùn hữu cơ trong đất lớn. Theo kết quả nghiên cứu của TS Lê Công Kiệt (Khoa Sinh học, Đại học Tổng hợp TP HCM) vào năm 1979, đã cho thấy: sâm xuất hiện ở độ cao 1.500m, nhưng nhiều nhất ở khu vực 1.700 - 2.000m, dưới tán rừng hỗn giao giữa cây lá rộng với cây lá kim.