5 định hướng ưu tiên để đảm bảo an ninh năng lượng của ASEAN trong bối cảnh mới

Ngày 10/6, trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 diễn ra phiên thảo luận chuyên đề “An ninh năng lượng trong bối cảnh mới”. Các diễn giả: Quốc vụ khanh Bộ Ngoại giao Vương quốc Anh Seema Malhotra, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long, Giám đốc Chương trình Hỗ trợ Năng lượng của GIZ Christiana Hageneder; TS. Venkatachalam Anbumozhi, Nghiên cứu viên cấp cao, Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA) và TS. Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam đã tham gia phiên thảo luận.

Phát biểu tại phiên thảo luận, bà Seema Malhotra, Quốc vụ khanh Bộ Ngoại giao Vương quốc Anh, cho rằng những biến động địa chính trị gần đây đã đưa an ninh năng lượng trở lại vị trí trung tâm trong chương trình nghị sự toàn cầu. Các rủi ro đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz đã tác động trực tiếp tới giá dầu khí và chuỗi cung ứng năng lượng, khiến nhiều quốc gia Đông Nam Á chịu áp lực lớn về chi phí phát điện và vận tải.

Do đó theo bà Seema Malhotra, việc bảo đảm tự do hàng hải, duy trì trật tự quốc tế dựa trên luật lệ và tăng cường phối hợp quốc tế là những điều kiện quan trọng để bảo vệ ổn định kinh tế cũng như an ninh năng lượng khu vực.

Từ những bài học của các cuộc khủng hoảng gần đây, bà Seema Malhotra cho rằng, ASEAN và các đối tác cần đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang các hệ thống năng lượng sạch và có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài.

“Anh sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm về quản lý rủi ro thị trường, đa dạng hóa nguồn cung và phát triển năng lượng tái tạo, đồng thời tiếp tục thúc đẩy các sáng kiến hợp tác như Đối tác Chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP) tại Việt Nam và Indonesia, cũng như hỗ trợ hiện thực hóa Lưới điện ASEAN”, bà Seema Malhotra nói và cho hay một hệ thống năng lượng kết nối, bền vững và bảo đảm lợi ích cho mọi người dân sẽ là nền tảng cho tăng trưởng dài hạn và khả năng chống chịu của khu vực trong tương lai.

Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long, khái niệm an ninh năng lượng ngày nay cần được nhìn nhận theo cách toàn diện hơn trong bối cảnh môi trường quốc tế biến động nhanh chóng. Ông Long nêu, căng thẳng địa chính trị, xung đột khu vực, gián đoạn các tuyến hàng hải trọng yếu, tác động của biến đổi khí hậu và quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu đang tạo ra sức ép chưa từng có đối với các hệ thống năng lượng quốc gia và khu vực.

Đối với ASEAN, một trong những trung tâm tăng trưởng năng động nhất thế giới, việc bảo đảm nguồn năng lượng ổn định, đáng tin cậy và có giá cả hợp lý không chỉ liên quan đến tăng trưởng kinh tế mà còn tác động trực tiếp đến sản xuất, chuỗi cung ứng, an ninh lương thực, hoạt động của doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng như đời sống người dân.

“ASEAN cần duy trì sự cân bằng giữa ba mục tiêu then chốt là bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và duy trì khả năng chi trả cho người dân, doanh nghiệp”, ông Long nói và cho hay khu vực cần tiếp tục phát huy hiệu quả các cơ chế hợp tác hiện có như Kế hoạch hành động ASEAN về hợp tác năng lượng (APAEC), Thỏa thuận An ninh dầu mỏ ASEAN (APSA), đồng thời đẩy nhanh kết nối hạ tầng thông qua Lưới điện ASEAN, mở rộng thương mại điện xuyên biên giới và tăng cường liên kết trong khuôn khổ Đường ống dẫn khí xuyên ASEAN.

Đặc biệt, Thứ trưởng Bộ Công Thương bày tỏ, ASEAN cũng cần tập trung vào năm định hướng ưu tiên gồm: nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng năng lượng, đa dạng hóa nguồn cung và tuyến vận chuyển, thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng công bằng, đẩy mạnh sử dụng năng lượng hiệu quả và huy động mạnh mẽ hơn các nguồn lực tài chính, công nghệ, tri thức từ các đối tác quốc tế cho quá trình chuyển đổi xanh của khu vực.

Trong khi đó, bà Christiana Hageneder, Giám đốc Chương trình Hỗ trợ Năng lượng của GIZ cho rằng, tăng trưởng kinh tế không nhất thiết phải đi kèm với mức tiêu thụ năng lượng ngày càng cao. Nhờ tiến bộ công nghệ và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, các quốc gia hoàn toàn có thể giảm cường độ năng lượng trong khi vẫn duy trì tăng trưởng kinh tế.

Đặc biệt theo đánh giá của bà Christiana Hageneder, ASEAN sở hữu tiềm năng rất lớn về năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió và điện mặt trời. Để hiện thực hóa tiềm năng này, việc đầu tư vào hạ tầng lưới điện, hệ thống lưu trữ năng lượng và các giải pháp lưới điện thông minh sẽ đóng vai trò then chốt. GIZ hiện đang hỗ trợ Chính phủ Việt Nam phát triển các hệ thống lưới điện thông minh nhằm tạo điều kiện tích hợp năng lượng tái tạo và lưu trữ điện năng. Đồng thời, quá trình chuyển đổi năng lượng cũng cần gắn liền với chuyển đổi xã hội, bởi đây sẽ là động lực tạo ra nhiều việc làm mới và mở ra các cơ hội phát triển bền vững cho người dân trong tương lai.

TS. Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho hay, Việt Nam đang đứng trước bài toán cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế nhanh, chuyển đổi xanh và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong bối cảnh thế giới nhiều biến động.

Theo ông Tuấn, dù năng lượng tái tạo đã có bước phát triển đáng kể, cơ cấu năng lượng của Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào than đá và dầu mỏ, trong khi mức độ phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu ngày càng gia tăng. Chỉ riêng năm 2024, Việt Nam đã nhập khẩu gần 26 triệu tấn dầu quy đổi, khiến nền kinh tế dễ bị tác động bởi các cú sốc từ thị trường và chuỗi cung ứng toàn cầu.

“Việt Nam không lựa chọn cách chuyển đổi đột ngột mà theo đuổi lộ trình dựa trên ba trụ cột gồm tối ưu hóa nguồn lực trong nước, bảo đảm an ninh vật chất của hệ thống năng lượng và duy trì nguồn điện nền ổn định. Điều này phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy “đủ điện” sang mô hình “an ninh năng lượng toàn diện”, trong đó các mục tiêu kinh tế, môi trường và an ninh quốc gia được cân đối đồng thời”, ông Tuấn nói và khẳng định, Việt Nam cam kết theo đuổi sự cân bằng đó, nhưng để hiện thực hóa mục tiêu an ninh năng lượng sẽ cần nguồn vốn rất lớn, sự kiên trì trong dài hạn và đặc biệt là sự hợp tác quốc tế, bởi đây không phải là nhiệm vụ mà Việt Nam có thể thực hiện một mình.