AI không thể thay thế nhà báo

Xác lập ranh giới đạo đức nghề báo trong kỷ nguyên AI

Việc Hội Nhà báo Việt vừa công bố “10 quy tắc sử dụng AI trong hoạt động báo chí” không chỉ đơn thuần là một bước hướng dẫn kỹ thuật, mà thực chất là sự xác lập một khung chuẩn nghề nghiệp trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang tham gia ngày càng sâu vào toàn bộ chu trình làm báo hiện đại, từ thu thập thông tin, xử lý dữ liệu cho đến sản xuất và phân phối nội dung.

Tinh thần xuyên suốt của bộ quy tắc có thể được khái quát trong một nguyên tắc trung tâm, đó là AI chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ, trong khi nhà báo vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng đối với mọi sản phẩm thông tin được xuất bản.

Trên cơ sở đó, bộ quy tắc xác lập những giới hạn rất rõ ràng trong hoạt động tác nghiệp. AI không được xem là nguồn tin bởi bản chất của công nghệ này chỉ là tổng hợp và xử lý dữ liệu có sẵn, không thể thay thế vai trò đi thực tế, xác minh hiện trường hay kiểm chứng nhân chứng của nhà báo. Đồng thời, những nội dung do AI tạo ra cũng không được phép sử dụng nguyên bản nếu chưa trải qua quá trình biên tập, thẩm định và xác thực của con người trong tòa soạn, và tuyệt đối không được trích dẫn như một nguồn thông tin độc lập trong hoạt động báo chí.

Bên cạnh đó, bộ quy tắc cũng dành sự chú ý đáng kể đến các rủi ro mới phát sinh trong môi trường số, bao gồm hiện tượng “ảo giác AI” có thể tạo ra thông tin sai lệch nhưng có vẻ hợp lý, nguy cơ deepfake làm giả hình ảnh và âm thanh, rò rỉ dữ liệu nguồn tin, cũng như các vấn đề liên quan đến bản quyền và tuân thủ pháp luật. Một điểm đáng chú ý là yêu cầu về minh bạch trong việc sử dụng AI, theo đó các tòa soạn cần ghi chú rõ ràng khi có sự tham gia của AI trong quá trình sản xuất nội dung để công chúng được biết.

Theo ông Lê Quốc Minh - Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, việc ban hành bộ quy tắc nhằm giúp các cơ quan báo chí khai thác hiệu quả những lợi ích của AI, đồng thời bảo đảm các nguyên tắc nghề nghiệp, đạo đức báo chí và trách nhiệm xã hội trong môi trường truyền thông số.

Có thể thấy, bộ 10 quy tắc không chỉ mang tính quản lý công nghệ, mà quan trọng hơn là thiết lập một “hàng rào nghề nghiệp” nhằm bảo vệ bản chất của báo chí trong thời đại AI.

Bản quyền, bản sắc và bản chất

Tại Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026 mới đây, nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật - Phó Trưởng ban Nhân Dân điện tử, Báo Nhân Dân cho biết có tới 93% các tòa soạn hiện nay đang có xu hướng tăng cường đầu tư vào trí tuệ nhân tạo, cho thấy AI không còn dừng lại ở mức thử nghiệm mà đã trở thành một xu thế phát triển mang tính chiến lược trong toàn ngành báo chí.

Ở góc nhìn rộng hơn, ông Trần Ngọc Long - Trưởng phòng Truyền thông đa phương tiện Báo điện tử VietnamPlus cho biết hiện nay hơn 50% các nhà xuất bản trên thế giới đang thử nghiệm AI tạo sinh trong quy trình sản xuất nội dung, từ khâu thu thập và xử lý dữ liệu, viết tin theo cấu trúc dữ liệu, cho đến sản xuất video, podcast và cá nhân hóa nội dung theo hành vi người đọc. Tuy nhiên, ông Long cũng lưu ý rằng AI vẫn có thể tạo ra những sai lệch mang tính hệ thống khi xử lý dữ liệu, bởi các kết luận của máy móc đôi khi chỉ chính xác về mặt ngôn ngữ nhưng chưa chắc đúng về bản chất thông tin nếu thiếu sự kiểm chứng của nhà báo.

Nhà báo Tạ Bích Loan - nguyên Trưởng ban VTV3, Đài Truyền hình Việt Nam nhấn mạnh rằng trong toàn bộ quy trình báo chí, nhà báo vẫn phải là người quan sát thực tế, phát hiện vấn đề và dẫn dắt thông điệp, trong khi AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ xử lý dữ liệu, gợi ý đề tài, hỗ trợ dàn ý... Theo bà Loan, báo chí trong kỷ nguyên mới chỉ có thể phát triển bền vững nếu giữ vững 3 tiêu chí là bản quyền, bản sắc và bản chất.

Nhìn từ bộ 10 quy tắc và các ý kiến tại diễn đàn, có thể thấy một sự chuyển dịch rõ ràng: báo chí không còn đứng ngoài AI, mà đang chủ động tích hợp AI vào toàn bộ quy trình sản xuất. Tuy nhiên, điểm hội tụ của tất cả các ý kiến vẫn không thay đổi: AI không thể thay thế nhà báo.

AI có thể xử lý dữ liệu, nhưng không thể đi hiện trường. AI có thể viết lại thông tin, nhưng không thể chịu trách nhiệm xã hội. AI có thể mô phỏng ngôn ngữ, nhưng không thể thay thế tư duy phản biện, cảm quan nghề nghiệp và đạo đức báo chí.

Chính vì vậy, trong thời đại mà công nghệ ngày càng thông minh, giá trị của báo chí lại càng phụ thuộc vào con người - những người quyết định điều gì là sự thật, điều gì cần được công bố, và điều gì cần được giữ lại để bảo vệ lợi ích xã hội.