Argentina đảo ngược lệnh cấm thuốc lá không khói, tham chiếu mô hình giảm tác hại của Hoa Kỳ

Việc Argentina chấm dứt lệnh cấm kéo dài 15 năm để chuyển sang khuôn khổ quản lý toàn diện cho thấy rõ những giới hạn của cách tiếp cận cấm đoán. Chính phủ nước này thừa nhận, lệnh cấm không làm giảm tiêu thụ mà còn đẩy thị trường vào khu vực phi chính thức, gia tăng rủi ro do thiếu giám sát. Ngược lại, mô hình quản lý dựa trên đánh giá rủi ro, với các yêu cầu nghiêm ngặt về đăng ký và minh bạch thông tin, đang chứng minh tính khả thi và hiệu quả hơn trong việc đạt các mục tiêu y tế công cộng.

Chính sách kiểm soát thuốc lá tại Argentina: Hài hòa lợi ích kinh tế và sức khỏe

Trong giai đoạn áp dụng lệnh cấm TLĐT và các sản phẩm nicotine thế hệ mới, Argentina chủ yếu dựa vào hải quan và kiểm soát biên giới để thực thi chính sách. Trách nhiệm được giao cho Cơ quan Hải quan (DGA) và cơ quan thuế AFIP (nay là ARCA), với các biện pháp như tăng cường kiểm tra nhập khẩu, tịch thu hàng vi phạm và phối hợp giữa hải quan, cảnh sát liên bang và lực lượng an ninh. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi bị hạn chế bởi điều kiện cấu trúc.

Argentina có đường biên giới trên bộ dài hơn 9.300 km, đặc biệt là các tuyến giáp Paraguay và Bolivia với nhiều đường mòn không chính thức, trong khi nguồn lực hải quan và biên phòng có hạn. Buôn lậu thuốc lá, bao gồm cả thuốc lá điếu và thuốc lá mới vẫn diễn ra phổ biến qua thương mại tiểu ngạch, khiến lệnh cấm khó được kiểm soát toàn diện.

Thuốc lá bất hợp pháp vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể, bao gồm hàng lậu xuyên biên giới và tem thuế giả. Ngoài ra, việc thiếu cơ chế truy xuất nguồn gốc sau khi sản phẩm lưu thông trong nội địa làm gia tăng rủi ro về chất lượng và hạn chế khả năng bảo vệ người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ. Khảo sát quốc gia năm 2025 về tình hình sử dụng các chất gây nghiện trong học sinh trung học cho thấy 35,5% học sinh từng sử dụng TLĐT. Dù bị cấm nhưng sản phẩm này vẫn nằm trong nhóm các chất được sử dụng nhiều nhất, chỉ đứng sau rượu bia và thuốc lá điếu truyền thống.

Từ những đánh giá này, Bộ Y tế Argentina cho rằng cần xây dựng cơ chế quản lý có khả năng kiểm soát thực tế thay cho cách tiếp cận cấm hoàn toàn trước đây. Theo Nghị quyết 549/2026, kể từ ngày 5/5/2026, chính phủ nước này đã chính thức đảo ngược lệnh cấm đã áp dụng với TLĐT từ năm 2011 và TLNN từ năm 2023.

Tuy nhiên, việc dỡ bỏ lệnh cấm không đồng nghĩa với việc nới lỏng quản lý một cách vô điều kiện. Thay cho biện pháp cấm tuyệt đối, chính phủ thiết kế một khung chính sách kiểm soát nghiêm ngặt, bao gồm quy định chặt chẽ về hàm lượng nicotine, điều kiện kinh doanh và phân phối, đồng thời đề xuất cấm TLĐT dùng một lần cũng như các hương vị có sức hấp dẫn cao đối với giới trẻ.

Chính phủ cũng lý giải rằng việc điều chỉnh chính sách theo hướng này nhằm bảo đảm tính cần thiết và tương xứng với các cam kết trong các hiệp định thương mại song phương và đa phương mà quốc gia đã tham gia.

Mô hình kiểm soát thuốc lá của Mỹ đang ngày nhân rộng tại nhiều nước

Trong bối cảnh các biện pháp phòng ngừa tuyệt đối, như cấm hoàn toàn hoặc áp dụng mức thuế cao, ngày càng bộc lộ những hạn chế tại nhiều quốc gia như Úc, Thái Lan hay Ấn Độ, nhiều nước đang chuyển sang tìm kiếm các mô hình giảm tác hại thông qua các sản phẩm thuốc lá thay thế không khói. Xu hướng này phản ánh sự dịch chuyển trong tư duy kiểm soát thuốc lá theo hướng của Hoa Kỳ, với trọng tâm phân biệt theo từng loại sản phẩm, mức độ rủi ro, cũng như tùy từng điều kiện quản lý mỗi quốc gia. Thực tiễn tế cho thấy mô hình này đang đang được nhân rộng tại nhiều quốc gia, đặc biệt trong bối cảnh thị trường phi chính thức ngày càng phức tạp và yêu cầu bảo vệ giới trẻ cùng các nhóm dễ tổn thương trở nên cấp thiết hơn.

Tại Mexico, Quốc hội đã sửa đổi Hiến pháp vào cuối năm 2024 nhằm áp đặt lệnh cấm toàn diện đối với các hoạt động liên quan đến TLĐT. Đến cuối năm 2025, dự luật hướng dẫn thi hành được thông qua; tuy nhiên, văn bản này không đưa TLNN vào phạm vi điều chỉnh của lệnh cấm. Theo quy định hiện hành, người tiêu dùng tại Mexico vẫn được phép sử dụng các sản phẩm có chứa thuốc lá, bao gồm cả TLNN.

Giữa tháng 4 năm 2026, Quốc hội Bangladesh đã thông qua Luật Kiểm soát Thuốc lá sửa đổi năm 2026, theo đó bãi bỏ quy định cấm đối với các sản phẩm thuốc lá không khói, bao gồm TLĐT và TLNN.

Trước đó, từ ngày 22/3/2023, luật mới của Đài Loan (Trung Quốc) cấm hoàn toàn TLĐT nhưng đưa TLNN vào diện quản lý, khi cấp phép kinh doanh có điều kiện cho 14 sản phẩm TLNN từ 2 công ty. Yêu cầu với các sản phẩm là phải tuân thủ quy trình kiểm tra độc chất học, dược lý, mức độ gây nghiện và tác động sức khỏe, cấm quảng cáo và bán cho trẻ dưới 20 tuổi hoặc phụ nữ mang thai.

Hiện, Tổng thống Donald Trump thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ đối với việc đẩy nhanh tiến độ cấp phép của Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đối với các sản phẩm nicotine không đốt cháy, đồng thời và nhấn mạnh vai trò tiềm năng của các sản phẩm này đối với người hút thuốc trưởng thành.

Theo đó, phát ngôn viên Nhà Trắng Kush Desai công bố: “Yếu tố duy nhất định hướng việc hoạch định chính sách y tế của chính quyền Trump là sở cứ khoa học đạt chuẩn cao nhất, và FDA dưới sự lãnh đạo tiên phong của Ủy viên Marty Makary sẽ tiếp tục đưa ra các quyết định dựa trên bằng chứng vì lợi ích tốt nhất của người dân Mỹ.”

Những diễn biến quốc tế cho thấy chính sách kiểm soát thuốc lá đang dịch chuyển từ cấm đoán tuyệt đối sang quản lý linh hoạt, dựa trên bằng chứng, đặc thù sản phẩm và khả năng thực thi trong thực tế. Trong bối cảnh đó, mô hình của Hoa Kỳ, với trọng tâm phân biệt theo mức độ rủi ro và kiểm soát thị trường khả thi, đang trở thành tham chiếu quan trọng cho nhiều quốc gia.

Đối với Việt Nam, sự xuất hiện của các sản phẩm mới cùng diễn biến phức tạp của thị trường phi chính thức đặt ra yêu cầu thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn, trong đó việc theo dõi và chọn lọc kinh nghiệm điều chỉnh từ các nước có thể cung cấp cơ sở tham khảo hữu ích cho quá trình hoàn thiện khung quản lý trong giai đoạn tới.