Bản sắc cần trở thành một giá trị sống

Bản sắc trong dòng chảy mới

Ngày nay, vấn đề bản sắc văn hóa không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn di sản hay gìn giữ những giá trị truyền thống, mà còn gắn với năng lực phát triển của quốc gia. Những giá trị được hun đúc qua lịch sử chỉ thực sự có sức sống khi được tiếp nối trong đời sống hiện đại.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), đặt vấn đề về chuẩn mực con người Việt Nam trong xã hội 5.0. Khi công nghệ làm thay đổi phương thức giao tiếp, học tập, lao động và tiếp nhận thông tin, bản sắc văn hóa cũng được thể hiện qua lối sống, cách ứng xử, trách nhiệm với cộng đồng và khả năng thích ứng của mỗi người.

Từ góc nhìn này, xây dựng con người chính là một phần quan trọng của việc giữ gìn bản sắc. Một thế hệ trẻ có thể tiếp cận những xu hướng mới, làm việc trong môi trường quốc tế và sử dụng công nghệ hiện đại, nhưng vẫn cần có ý thức về lịch sử, văn hóa, tiếng Việt, cách ứng xử và trách nhiệm với cộng đồng.

Ở góc độ nghiên cứu văn hóa, PGS.TS Nguyễn Thị Phương Châm, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh đương đại, với sự gia tăng mạnh mẽ của chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, toàn cầu hóa văn hóa đang xuất hiện những biểu hiện mới, với vai trò và ý nghĩa mới. Thực tế đó đã mang tới cho bản sắc văn hóa những không gian, phương tiện và nguồn lực mới để tái tạo, kiến tạo và phát triển. Thông qua quá trình này, Việt Nam ngày càng chủ động đưa các giá trị văn hóa đặc thù ra thế giới, quảng bá và kiến tạo hình ảnh quốc gia, đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa và tham gia vào quá trình toàn cầu hóa văn hóa trên môi trường số, chủ động tham gia kiến tạo các mạng lưới văn hóa toàn cầu và đầu tư để gia tăng sức mạnh mềm quốc gia.

Không gian số vì thế cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với việc gìn giữ và phát huy bản sắc. Thách thức không chỉ nằm ở việc số hóa di sản, mà còn là xây dựng năng lực văn hóa số. Văn hóa Việt Nam cần được giới thiệu bằng những phương thức mới, phù hợp với công chúng đương đại, nhất là giới trẻ, nhưng vẫn phải bảo đảm tính chính xác và chiều sâu.

Đối thoại với thế giới bằng giá trị Việt

Hội nhập quốc tế tạo ra nhiều cơ hội giao lưu văn hóa, nhưng đồng thời đòi hỏi khả năng tiếp nhận có chọn lọc và chủ động đóng góp những giá trị riêng của Việt Nam.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Phương Châm, vấn đề đặt ra không phải là lựa chọn giữa bản sắc hay toàn cầu hóa, bảo tồn hay phát triển, truyền thống hay hiện đại, mà là xây dựng khả năng kết nối và chuyển hóa giữa các yếu tố đó để kiến tạo một nền văn hóa có năng lực và vị thế toàn cầu, song vẫn được nhận diện rõ về bản sắc. Bản sắc chính là điểm tựa, là yếu tố cốt lõi giúp chúng ta tham gia toàn cầu hóa văn hóa một cách chủ động, tự tin, có bản lĩnh và tạo ra nhiều đóng góp có ý nghĩa. Chính từ sự tham gia chủ động và đóng góp tích cực vào quá trình toàn cầu hóa văn hóa, góp phần làm phong phú thêm sự đa dạng của kho tàng văn hóa nhân loại, bản sắc văn hóa Việt Nam được bảo vệ, được làm giàu và luôn sống động, phát triển không ngừng trong các dòng chảy liên tục của toàn cầu hóa và toàn cầu hóa văn hóa.

Còn GS.TS Nguyễn Văn Kim, Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia cho rằng, ngày nay, việc chủ động hội nhập với dòng chảy chung của văn minh thế giới là một xu thế tất yếu. Những sáng tạo, thành tựu mới về văn hóa đã và đang góp phần thúc đẩy khát vọng dựng xây đất nước cường thịnh. Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế đang diễn ra mạnh mẽ hiện nay, cần có niềm tin, niềm tự hào về truyền thống văn hóa, bản sắc văn hóa dân tộc. Niềm tin đó sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho sự nghiệp chấn hưng văn hóa dân tộc.

Di sản và văn hóa truyền thống, nếu được khai thác phù hợp, có thể trở thành chất liệu cho nghệ thuật, thời trang, điện ảnh, thiết kế, âm nhạc, du lịch và các lĩnh vực công nghiệp văn hóa. Những câu chuyện lịch sử, phong tục, nghệ thuật dân gian và tri thức bản địa cũng có thể được kể bằng những ngôn ngữ mới để tiếp cận thế hệ trẻ và công chúng quốc tế.

Bản sắc không nên chỉ được nhìn như những giá trị cần bảo vệ, mà cần trở thành một giá trị sống, có khả năng thích ứng, sáng tạo và đối thoại với thế giới. Khi những giá trị nền tảng được gìn giữ, đồng thời được sáng tạo và lan tỏa bằng những phương thức mới, bản sắc văn hóa sẽ trở thành nguồn lực phát triển bền vững.