Bảo vệ bản quyền báo chí trong kỷ nguyên số

Đây là một trong 9 phiên thảo luận chuyên sâu của Diễn đàn Báo chí toàn quốc lần thứ III - năm 2026, thu hút sự tham gia của lãnh đạo các cơ quan báo chí, chuyên gia truyền thông, nhà quản lý và đông đảo người làm báo trên cả nước.

Bảo vệ bản quyền để giữ nguồn tin gốc cho xã hội

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong hoạt động báo chí. Nếu như trước đây, câu chuyện bản quyền chủ yếu xoay quanh việc sao chép trái phép một bài báo hay một tác phẩm báo chí cụ thể thì ngày nay, vấn đề đã trở nên phức tạp hơn rất nhiều khi AI có khả năng thu thập, xử lý, tổng hợp và tái tạo nội dung với tốc độ chưa từng có.

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Nguyễn Văn Bá, Tổng Biên tập Báo VietnamNet cho rằng, khi nhắc đến bản quyền báo chí, nhiều người thường nghĩ tới việc bảo vệ một tác phẩm khỏi hành vi sao chép trái phép. Tuy nhiên, trong bối cảnh AI đang thay đổi cách thông tin được sản xuất, phân phối và tiêu thụ, điều cần đặt ra là một câu hỏi lớn hơn: Bản quyền báo chí thực sự đang bảo vệ điều gì?

Theo ông Bá, nếu một ngày nào đó AI có thể tổng hợp miễn phí mọi thông tin trên thế giới, công chúng vẫn tiếp tục đọc tin tức và cập nhật diễn biến mới mỗi ngày, nhưng các cơ quan báo chí lại không còn đủ nguồn lực để sản xuất tin tức gốc, thì điều đáng lo ngại nhất không phải là một bài báo bị sao chép mà là động lực tạo ra thông tin gốc đang bị bào mòn.

“Từ đó xuất hiện một câu hỏi quan trọng: Bản quyền báo chí đang bảo vệ một bài báo, một tài sản trí tuệ hay sâu xa hơn là bảo vệ khả năng để xã hội tiếp tục có những nguồn thông tin đáng tin cậy trong tương lai?”, ông Bá đặt vấn đề.

Theo tham luận “Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên số - Những vấn đề đặt ra và giải pháp cho Việt Nam” do bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trình bày, Việt Nam hiện có 733 cơ quan báo chí, gồm 98 báo, 597 tạp chí và 38 đài phát thanh - truyền hình. Năm 2025, doanh thu báo chí đạt 7.790 tỷ đồng, tăng 3,7% so với năm trước; doanh thu lĩnh vực phát thanh - truyền hình tăng 12,5%.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi số cũng khiến nội dung báo chí trở thành loại tài sản dễ bị sao chép và khai thác trái phép. Các hình thức vi phạm diễn ra ngày càng phổ biến như sao chép nguyên văn bài báo, đăng tải lại toàn bộ nội dung trên website khác; “xào nấu” thông tin bằng cách thay đổi tiêu đề, chỉnh sửa câu chữ nhưng vẫn giữ nguyên giá trị thông tin; sử dụng trái phép ảnh, video báo chí sau khi cắt logo hoặc thay đổi nhận diện.

Đặc biệt, sự xuất hiện của AI đang tạo ra những thách thức hoàn toàn mới khi các hệ thống trí tuệ nhân tạo có thể thu thập dữ liệu báo chí để huấn luyện mô hình, tóm tắt hoặc tái tạo nội dung mà chưa có cơ chế rõ ràng về quyền lợi của đơn vị sản xuất nội dung gốc.

Nhiều cơ quan báo chí lớn như VnExpress, Tuổi Trẻ, VietnamPlus, Dân trí, Thanh Niên, VietnamNet... đã ghi nhận hàng loạt trường hợp nội dung bị sao chép, khai thác trái phép dưới nhiều hình thức khác nhau. Trong khi các tòa soạn phải đầu tư nhân lực, tài chính, công nghệ để sản xuất nội dung thì nhiều tổ chức, cá nhân vi phạm lại hưởng lợi từ quảng cáo và lưu lượng truy cập.

Theo các chuyên gia, tình trạng xâm phạm bản quyền không chỉ làm giảm doanh thu, ảnh hưởng tới hiệu quả thu phí nội dung mà còn làm suy giảm động lực sáng tạo của đội ngũ nhà báo, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho thông tin sai lệch, thông tin cắt ghép lan truyền trên không gian mạng.

Bản quyền không chỉ bảo vệ tác phẩm mà còn bảo vệ tương lai nghề báo

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh: Vấn đề bản quyền báo chí đang trở nên phức tạp hơn bao giờ hết trong bối cảnh công nghệ số và AI phát triển mạnh mẽ.

Theo ông Lê Quốc Minh, nếu không bảo vệ được bản quyền, các cơ quan báo chí chắc chắn sẽ gặp rất nhiều khó khăn khi nội dung liên tục bị các nền tảng, trang mạng xã hội sao chép, sử dụng mà không dẫn nguồn hoặc không có cơ chế chia sẻ lợi ích phù hợp.

Ông Lê Quốc Minh cho biết, theo thống kê hiện nay, chỉ khoảng 5% cơ quan báo chí trên thế giới có thể tạo ra nguồn thu từ bản quyền nội dung và hình ảnh. Đây là con số rất khiêm tốn nếu so với giá trị mà báo chí tạo ra cho xã hội.

Người đứng đầu Hội Nhà báo Việt Nam khẳng định, việc các tổ chức, doanh nghiệp, nền tảng hoặc cá nhân sử dụng hình ảnh, nội dung của các cơ quan báo chí và phải trả phí là điều hoàn toàn hợp lý. Đây không chỉ là câu chuyện pháp lý mà còn là sự tôn trọng đối với lao động sáng tạo của người làm báo.

Ông Lê Quốc Minh cho rằng, dù AI ngày càng phát triển, giá trị cốt lõi của báo chí vẫn nằm ở sự sáng tạo, cảm xúc, tư duy phản biện và khả năng kiểm chứng thông tin của con người. Đây chính là những yếu tố tạo nên sự khác biệt và giá trị của các sản phẩm báo chí chuyên nghiệp.

“Những sản phẩm báo chí có giá trị được tạo nên từ sự sáng tạo và cảm xúc của con người. Đó cũng là điểm vượt trội so với các sản phẩm được tạo ra hoàn toàn bởi AI”, ông Lê Quốc Minh nhấn mạnh.

Theo Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, nhiệm vụ trước mắt là nâng cao nhận thức của các cơ quan báo chí về tầm quan trọng của bảo vệ bản quyền trong môi trường số; đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và các giải pháp công nghệ để bảo vệ hiệu quả hơn tài sản trí tuệ của báo chí.

Tại phiên thảo luận, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển truyền thông cũng đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến mô hình kinh doanh báo chí trong kỷ nguyên AI, khả năng bảo vệ tài sản trí tuệ và xây dựng nguồn thu mới cho các cơ quan báo chí.

Theo ông Nguyễn Quang Đồng, mỗi cơ quan báo chí hiện nay sở hữu ba tài sản quan trọng gồm: kho dữ liệu tích lũy qua nhiều năm, uy tín thương hiệu được xây dựng trong lịch sử và tệp độc giả, khách hàng sẵn có. Đây là những nguồn lực chiến lược cần được bảo vệ trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt trên môi trường số.

Ông Nguyễn Quang Đồng cho rằng việc bảo vệ tài sản trí tuệ cần được thực hiện xuyên suốt toàn bộ chuỗi giá trị, từ khâu sản xuất nội dung đến lưu trữ, phân phối và khai thác thương mại. Đồng thời, các cơ quan báo chí cần đầu tư nhiều hơn cho đội ngũ phóng viên, từ trang thiết bị tác nghiệp đến cơ chế khuyến khích sáng tạo nhằm tạo ra những sản phẩm có chất lượng và giá trị cao.

Trong phần trao đổi mở, nhiều đại biểu tập trung thảo luận các vấn đề như: Báo chí đang mất đi điều gì khi nội dung bị khai thác rộng rãi trên môi trường số; cần ưu tiên bảo vệ tác phẩm báo chí, dữ liệu báo chí hay năng lực sản xuất thông tin gốc; AI là đối tác, khách hàng hay đối thủ của báo chí...

Khép lại phiên thảo luận, ông Nguyễn Văn Bá, Tổng biên tập Báo Vietnamnet cho rằng điều quan trọng nhất khi nói về bản quyền không chỉ là quyền mà là giá trị. Đó là giá trị của lao động báo chí, của những thông tin đã được kiểm chứng và của một hệ sinh thái báo chí đủ mạnh để tiếp tục sản xuất nội dung đáng tin cậy cho xã hội. Câu chuyện bản quyền không chỉ là bảo vệ một bài báo đã xuất bản mà còn là bảo vệ khả năng để báo chí tiếp tục thực hiện sứ mệnh của mình trong tương lai.