Bảo vệ thanh thiếu niên trước tác hại của thuốc lá
Hoạt động kinh doanh thuốc lá điện tử đang chuyển sang những hình thức kín đáo trên môi trường mạng, trong khi việc kiểm soát tiếp thị, trưng bày và cảnh báo tác hại thuốc lá nói chung vẫn còn những hạn chế.
Tại hội thảo do Cục Báo chí tổ chức sáng 17/11, các chuyên gia, đại biểu Quốc hội đề xuất nhiều giải pháp hoàn thiện chính sách, hướng tới ngăn ngừa nguy cơ thanh thiếu niên bắt đầu sử dụng và lệ thuộc nicotine.
Ngăn chặn nguy cơ tiếp cận thuốc lá từ sớm
Tại hội thảo, ông Đặng Khắc Lợi, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, cho biết sau hơn 13 năm thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, Việt Nam đạt được một số kết quả trong nâng cao nhận thức, kiểm soát việc sử dụng thuốc lá, song gánh nặng bệnh tật và thiệt hại kinh tế vẫn rất lớn.
Theo số liệu Bộ Y tế đưa ra, mỗi năm Việt Nam có khoảng 103.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá, trong đó khoảng 84.500 trường hợp do hút thuốc chủ động và 18.800 trường hợp do hút thuốc thụ động. Chi phí y tế và tổn thất kinh tế ước tính 108.700 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP.
Các số liệu được dẫn tại hội thảo cho hay, sau khi quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng có hiệu lực từ ngày 1/1/2025 theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở học sinh 13 – 17 tuổi được ghi nhận giảm từ 8,1% năm 2023 xuống dưới 1% năm 2025. Ở nhóm thanh niên 18–24 tuổi, tỷ lệ này giảm từ hơn 7% xuống 3,3%.
Tuy nhiên, hoạt động mua bán trái phép chưa được loại bỏ hoàn toàn mà có xu hướng chuyển sang môi trường trực tuyến, với những phương thức khó phát hiện hơn. TS Lương Minh Tân - Trường Đại học Y tế công cộng cho biết, nhóm nghiên cứu đã khảo sát 126 cửa hàng từng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng và TPHCM sau khi quy định cấm có hiệu lực. Kết quả cho thấy, 81 cửa hàng đã đóng cửa tại địa điểm kinh doanh trước đó, chiếm 64,3% mẫu khảo sát. Tuy nhiên, 44 cửa hàng, tương đương 34,9%, chuyển sang bán trực tuyến; một cửa hàng vẫn duy trì cả hai hình thức.
Riêng tại Hà Nội, 14 trong số 30 cửa hàng được khảo sát đã chuyển sang kinh doanh trên mạng. Đáng chú ý, các đối tượng sử dụng nhiều cách thức ngụy trang sản phẩm, đổi tên thuốc lá điện tử thành “đầu bàn chải điện”, “máy cạo râu” hoặc “tinh dầu xịt phòng” để né tránh kiểm duyệt. Việc trao đổi, giao dịch cũng được chuyển sang tin nhắn riêng trên mạng xã hội.
Theo TS Lương Minh Tân, những kết quả này cho thấy quy định cấm đã góp phần thu hẹp các điểm bán công khai, nhưng hoạt động kinh doanh trái phép trên môi trường số tiếp tục đặt ra thách thức đối với công tác giám sát và xử lý vi phạm.
Hoàn thiện chính sách để bảo vệ người trẻ
Đại biểu Quốc hội Vũ Văn Tiến - Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng, nhấn mạnh chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá cần chuyển mạnh từ khắc phục hậu quả sang chủ động phòng ngừa, ưu tiên giảm số người bắt đầu hút thuốc, nhất là thanh thiếu niên.
Theo ông, một khi đã hình thành sự lệ thuộc nicotine, việc từ bỏ thuốc lá thường gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, bên cạnh hỗ trợ cai nghiện, cần có biện pháp giảm khả năng tiếp cận và sức hấp dẫn của sản phẩm đối với những người chưa sử dụng.
Các đại biểu cũng đề xuất đổi mới cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Hiện cảnh báo bằng hình ảnh và chữ chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính, với sáu mẫu được sử dụng từ năm 2013.
Theo ông Vũ Văn Tiến, việc duy trì những hình ảnh quen thuộc trong thời gian dài có thể làm giảm sự chú ý của người sử dụng. Thông điệp cảnh báo cần trực diện, chỉ rõ tác hại đối với sức khỏe như ung thư, đột quỵ, tổn thương thị lực và ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.
Trong quá trình sửa đổi Luật, nhiều ý kiến đề nghị nâng diện tích cảnh báo sức khỏe lên ít nhất 85% mỗi mặt chính, thay đổi hình ảnh định kỳ, bổ sung thông tin hỗ trợ cai thuốc và nghiên cứu áp dụng bao bì trơn nhằm hạn chế sức hấp dẫn của sản phẩm.
Một vấn đề khác được đặt ra là hiệu quả thực thi các quy định về môi trường không khói thuốc. Dù pháp luật đã xác định các địa điểm cấm hút thuốc, tình trạng vi phạm vẫn xảy ra tại một số nhà hàng, quán ăn, cơ sở dịch vụ và địa điểm công cộng. Vì vậy, cần cụ thể hóa trách nhiệm của người quản lý, tăng cường kiểm tra và xử lý vi phạm.
Các ý kiến tại hội thảo cho thấy, việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ nhằm kiểm soát những sản phẩm mới mà còn cần hoàn thiện đồng bộ các biện pháp giảm nhu cầu sử dụng, ngăn chặn quảng bá trá hình và nâng cao hiệu quả thực thi.