Bỏ môn thi thứ ba vào lớp 10: Nỗi lo học lệch, xem nhẹ Ngoại ngữ

Khi Ngoại ngữ không còn là “đích đến” của học sinh lớp 9

Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến một số địa phương về dự thảo Thông tư thay thế Quy chế tuyển sinh THCS và THPT. Theo phương án được đưa ra, nếu địa phương tổ chức thi tuyển vào lớp 10, thí sinh sẽ chỉ thi Toán và Ngữ văn. Như vậy, môn thi thứ ba vốn được các địa phương lựa chọn hằng năm sẽ không còn trong kỳ thi chung.

Thay đổi này đặc biệt đáng chú ý với Ngoại ngữ. Năm 2026, phần lớn địa phương tổ chức thi tuyển tiếp tục chọn Ngoại ngữ, chủ yếu là tiếng Anh, làm môn thi thứ ba.

Việc Ngoại ngữ được đưa vào kỳ thi không chỉ có ý nghĩa trong tuyển sinh mà còn tạo ra một động lực học tập rõ ràng đối với học sinh lớp 9. Khi biết tiếng Anh có thể quyết định cơ hội vào trường THPT công lập, học sinh có xu hướng dành thời gian, công sức và cả chi phí để ôn tập.

Bởi vậy, khi môn học này được đưa ra khỏi kỳ thi, câu hỏi được đặt ra là: nếu không còn áp lực điểm số, học sinh có còn dành sự ưu tiên tương xứng cho Ngoại ngữ?

Lo ngại này không phải không có cơ sở. Kỳ thi tuyển sinh vốn có tác động rất lớn đến cách học của học sinh cuối cấp. Những môn thi thường được ưu tiên trong thời khóa biểu ôn tập, học thêm và luyện đề; ngược lại, các môn không thi dễ bị thu hẹp thời gian, nhất là trong những tháng cuối năm học.

TS. Sái Công Hồng, chuyên gia về đo lường và đánh giá giáo dục, cho rằng đây là một trong những vấn đề cần được tính đến nếu chỉ tổ chức thi Toán và Ngữ văn. Tuy nhiên, theo ông, không nên dùng kỳ thi tuyển sinh để giải quyết thay cho những vấn đề thuộc về tổ chức dạy học. Câu hỏi quan trọng trước khi quyết định số môn thi là kỳ thi nhằm đánh giá điều gì, cần những năng lực nào và bằng chứng nào để phục vụ mục tiêu đó.

Quan điểm này gợi mở một cách nhìn khác: không thể mặc định rằng muốn học sinh học một môn thì bắt buộc phải đưa môn đó vào kỳ thi. Nếu mục tiêu của giáo dục phổ thông là hình thành năng lực toàn diện, hệ thống đánh giá trong nhà trường phải đủ sức duy trì yêu cầu học tập đối với những môn không được sử dụng để tuyển sinh.

Tuy nhiên, với Ngoại ngữ, câu chuyện có phần đặc biệt hơn. Tiếng Anh không chỉ là một môn học trong chương trình mà còn là công cụ để tiếp cận tri thức, học tập, giao tiếp và sau này tham gia thị trường lao động.

Vì vậy, nếu kỳ thi không còn tạo ra động lực trực tiếp, nhà trường sẽ phải tìm cách để học sinh nhìn thấy giá trị của Ngoại ngữ từ chính nhu cầu học tập và sử dụng thực tế, thay vì chỉ học để đạt điểm cao.

Thực tế tuyển sinh năm 2026 cho thấy vai trò của Ngoại ngữ trong kỳ thi lớp 10 vẫn rất lớn. Khi Hà Nội công bố tiếng Anh là môn thi thứ ba, nhiều phụ huynh và học sinh đã cảm thấy yên tâm vì có thông tin sớm để chủ động kế hoạch học tập. Việc thay đổi phương án tuyển sinh ở năm tiếp theo vì thế không chỉ tác động đến kỳ thi mà còn tác động đến cách các gia đình chuẩn bị cho con trong những năm THCS.

Từ góc độ trường học, khi Ngoại ngữ là môn thi thứ ba, việc tổ chức dạy học cũng được điều chỉnh tương ứng. Trước kỳ thi lớp 10 năm 2026, thầy Nguyễn Cao Cường, Hiệu trưởng Trường THCS Thái Thịnh, Hà Nội (trước khi sắp xếp trường học - PV), cho biết nhà trường vẫn hoàn thành chương trình các môn học theo kế hoạch, đồng thời tăng cường ôn tập ba môn Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh cho học sinh.

Nếu tiếng Anh không còn nằm trong kỳ thi, sự ưu tiên này chắc chắn sẽ thay đổi. Đây chính là điểm khiến nhiều giáo viên lo ngại: không thi có thể khiến việc học Ngoại ngữ chuyển từ “nhiệm vụ phải hoàn thành” thành “môn học có thể giảm ưu tiên”.

Nếu không thi Ngoại ngữ, làm thế nào để Ngoại ngữ không bị xem nhẹ?

Một trong những rủi ro lớn nhất của việc bỏ môn thi thứ ba là học lệch. Khi Toán và Ngữ văn trở thành hai môn quyết định kết quả tuyển sinh, học sinh có thể tập trung phần lớn thời gian và nguồn lực vào hai môn này.

Từ góc độ quản lý trường học, đây là vấn đề không dễ. Khi một môn không còn liên quan trực tiếp đến tuyển sinh, giáo viên vẫn phải hoàn thành chương trình, nhưng học sinh có thể không còn động lực dành thời gian tương xứng. Nếu không có những hình thức đánh giá khác đủ thực chất, khoảng cách giữa yêu cầu trên giấy và việc học thực tế có thể xuất hiện.

Với Ngoại ngữ, yêu cầu này càng rõ. Nếu tiếng Anh không còn là môn thi vào lớp 10, việc duy trì chất lượng không thể chỉ dựa vào lời nhắc học sinh “vẫn phải học”. Cần có chuẩn đầu ra rõ ràng, kiểm tra đánh giá thường xuyên và môi trường để học sinh sử dụng ngoại ngữ thay vì chỉ học kiến thức ngữ pháp, từ vựng.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, thông qua HNUE ESL Ecosystem - hệ sinh thái trường học sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, đang triển khai một cách tiếp cận đáng chú ý: đưa tiếng Anh vào môi trường sử dụng rộng rãi, thường xuyên và hiệu quả hơn trong đời sống học đường. PGS.TS. Nguyễn Đức Sơn, Hiệu trưởng nhà trường, cho rằng điều quan trọng là phải tạo được môi trường để tiếng Anh được sử dụng tự nhiên, thường xuyên và phù hợp với điều kiện của từng đơn vị.

Cách tiếp cận này cho thấy một hướng đi có thể tham khảo: khi tiếng Anh không còn được thúc đẩy bằng áp lực của kỳ thi, cần tạo ra động lực từ nhu cầu sử dụng. Học sinh có thể được khuyến khích dùng tiếng Anh trong giao tiếp, câu lạc bộ, thuyết trình, dự án, hoạt động trải nghiệm hoặc tiếp cận tài liệu học tập.

Nếu làm được điều đó, việc bỏ Ngoại ngữ khỏi kỳ thi có thể trở thành cơ hội để thay đổi cách học tiếng Anh: từ “học để thi” sang “học để sử dụng”. Nhưng nếu không có những cơ chế thay thế, nguy cơ ngược lại là rất rõ: học sinh dồn sức cho hai môn thi, còn Ngoại ngữ và những môn không thi trở thành phần việc ít được ưu tiên.