Chấm thi Ngữ văn bằng rubric: Bước mới để tăng tính khách quan

Công cụ giúp chuẩn hóa việc chấm bài tự luận

Trong các môn thi tốt nghiệp THPT, Ngữ văn là môn duy nhất được tổ chức theo hình thức tự luận. Đặc thù này khiến việc đánh giá bài làm của thí sinh luôn phức tạp hơn so với các môn trắc nghiệm, bởi một vấn đề có thể được tiếp cận và trình bày theo nhiều cách khác nhau.

Để tăng tính thống nhất trong chấm thi, năm 2026 Bộ GD-ĐT lần đầu áp dụng rubric vào chấm bài thi Ngữ văn. Đây là bảng mô tả các tiêu chí đánh giá và các mức độ hoàn thành tương ứng, giúp giám khảo có căn cứ cụ thể khi cho điểm.

Có thể hiểu rubric như một “bản đồ đánh giá” của bài viết. Thay vì chỉ nhìn nhận tổng thể bài làm rồi đưa ra mức điểm dựa trên cảm nhận chung, giám khảo sẽ xem xét từng thành tố như khả năng xác định vấn đề, hệ thống lập luận, việc sử dụng dẫn chứng, cách diễn đạt, kỹ năng trình bày và dấu ấn sáng tạo của thí sinh.

Mỗi tiêu chí đều được mô tả bằng những yêu cầu cụ thể gắn với các mức điểm khác nhau. Nhờ đó, việc đánh giá không còn phụ thuộc quá nhiều vào ấn tượng cá nhân mà được thực hiện trên một hệ quy chiếu thống nhất hơn.

Theo ông Nguyễn Ngọc Hà, Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ GDĐT), rubric là một trong những giải pháp nhằm tăng cường tính khách quan trong chấm thi tự luận. Khi các tiêu chí được quy định rõ ràng, giám khảo sẽ có cơ sở chung để đối chiếu, từ đó giảm bớt sự khác biệt trong cách cho điểm giữa các hội đồng chấm thi.

Trước khi triển khai, Bộ GDĐT đã tổ chức tập huấn cho đội ngũ cán bộ chấm thi trên toàn quốc. Một số địa phương cũng đã có kinh nghiệm sử dụng rubric trong hoạt động kiểm tra, đánh giá ở nhà trường, tạo nền tảng cho việc áp dụng rộng rãi trong kỳ thi tốt nghiệp THPT.

Theo các chuyên gia giáo dục, việc sử dụng rubric không đồng nghĩa với việc biến môn Văn thành những khuôn mẫu cứng nhắc. Ngược lại, công cụ này giúp giám khảo đánh giá được nhiều cách thể hiện khác nhau của học sinh trên cùng một hệ tiêu chí, thay vì chỉ ưu tiên những bài viết giống đáp án hoặc gần với quan điểm của người chấm.

Đề mở cần cách chấm mở

Việc đưa rubric vào chấm thi diễn ra trong bối cảnh đề thi Ngữ văn đang chuyển mạnh sang định hướng đánh giá năng lực. Những năm gần đây, đề thi không còn tập trung vào việc tái hiện kiến thức mà chú trọng hơn đến khả năng đọc hiểu, tư duy, lập luận và bày tỏ chính kiến của học sinh.

GS.TS Đỗ Ngọc Thống, Chủ biên Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 môn Ngữ văn, đánh giá cấu trúc đề thi tốt nghiệp THPT môn Ngữ văn hiện nay phù hợp với mục tiêu và yêu cầu của Chương trình Ngữ văn 2018. Theo ông, việc đổi mới đánh giá theo hướng này là một bước tiến đáng kể, gắn với yêu cầu phát triển năng lực đọc hiểu ở các mức độ nhận biết, thông hiểu và vận dụng.

Việc sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, chưa từng xuất hiện trong quá trình ôn tập giúp hạn chế khả năng dự đoán đề, qua đó đánh giá sát hơn năng lực thực chất của thí sinh. Cách ra đề này cũng góp phần hạn chế tình trạng học thuộc văn mẫu, khuyến khích học sinh phát huy tính chủ động, sáng tạo trong quá trình làm bài.

Tuy nhiên, theo GS.TS Đỗ Ngọc Thống, để xây dựng được một đề thi Ngữ văn vừa đúng định hướng, vừa có chất lượng là điều không dễ. Người ra đề cần lựa chọn được ngữ liệu phù hợp, đồng thời thiết kế hệ thống câu hỏi đọc hiểu và yêu cầu viết bảo đảm tính khoa học, hấp dẫn, đáp ứng yêu cầu của chương trình cũng như thực tiễn dạy học ở các vùng miền khác nhau.

Ông cũng cho rằng do môn Ngữ văn được tổ chức thi theo hình thức tự luận nên việc chấm thi khó tránh khỏi những khác biệt nhất định giữa các giám khảo. Vì vậy, bên cạnh đáp án và hướng dẫn chấm chi tiết, cần có các giải pháp quản lý, chỉ đạo và tập huấn chấm thi phù hợp để bảo đảm sự thống nhất, khách quan trong quá trình đánh giá bài làm của thí sinh.

Cùng với việc áp dụng rubric, Bộ GDĐT cũng yêu cầu quá trình chấm thi phải tôn trọng những cách tiếp cận khác nhau của thí sinh. Theo lãnh đạo Bộ, với những đề thi được xây dựng theo hướng mở, đáp án cũng cần được vận dụng linh hoạt trên cơ sở các tiêu chí đánh giá đã ban hành.

Điều đó đồng nghĩa với việc một bài viết có quan điểm khác biệt, thậm chí mang tính phản biện, vẫn có thể được đánh giá cao nếu thí sinh lập luận logic, sử dụng dẫn chứng phù hợp và bảo vệ được quan điểm của mình. Đây cũng là định hướng đánh giá năng lực mà chương trình giáo dục phổ thông mới đang hướng tới: khuyến khích tư duy độc lập, khả năng lập luận và bản lĩnh thể hiện chính kiến của người học.