Chặn đường đi mới của sách lậu
Sách giả, sách lậu không phải câu chuyện mới của ngành xuất bản. Nhiều năm qua, người làm sách đã quen với cảnh những cuốn sách được in trái phép rồi bày bán ở vỉa hè, trà trộn trong các hiệu sách hoặc xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội. Thế nhưng, khi hoạt động xuất bản dịch chuyển mạnh lên môi trường số, sách lậu cũng nhanh chóng tìm ra một con đường mới để tồn tại và sinh lợi.
Con đường ấy mang tên: PDF, ebook và audiobook.
Trước đây, việc làm sách lậu còn đòi hỏi in ấn, vận chuyển và phân phối thì nay chỉ cần một bản sách được scan hoặc sao chép trái phép, hàng nghìn người có thể tiếp cận chỉ bằng vài cú nhấp chuột. Không ít đối tượng đã biến hành vi xâm phạm bản quyền thành hoạt động kinh doanh có tổ chức, thu phí thành viên đọc sách trực tuyến hoặc bán các bộ ebook với giá từ vài trăm nghìn đến hàng triệu đồng.
Vụ việc vừa bị Công an Đà Nẵng khởi tố là một ví dụ điển hình. Theo cơ quan điều tra, các đối tượng đã sao chép trái phép số lượng lớn sách tiếng Anh thuộc bản quyền của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và một số đơn vị xuất bản khác, sau đó đăng tải lên website để kinh doanh. Từ việc lấy sách giấy để scan thành file PDF hoặc thu thập dữ liệu trên mạng rồi chuyển thành sách điện tử, các đối tượng đã thu về số tiền lên tới hàng tỉ đồng.
Điều đáng nói là những người này gần như không tạo ra bất kỳ giá trị nào cho quá trình xuất bản. Họ không đầu tư bản quyền, không tổ chức biên tập, dịch thuật, thiết kế hay phát hành. Nhưng lại thu lợi từ chính công sức lao động trí tuệ của tác giả, dịch giả, biên tập viên và các đơn vị làm sách.
Thực tế này đang gây áp lực ngày càng lớn lên ngành xuất bản. Theo ông Nguyễn Xuân Minh - Giám đốc Kế hoạch và Bản quyền của Nhã Nam, nhiều đầu sách của đơn vị bị scan, chuyển thành ebook trái phép và phát tán công khai dưới dạng PDF, epub hoặc audiobook. Các dòng sách lãng mạn, trinh thám, kỳ ảo hay những ấn phẩm có cộng đồng độc giả trẻ đông đảo thường chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Điều này không chỉ gây thiệt hại doanh thu mà còn làm suy giảm động lực đầu tư dài hạn của các đơn vị làm sách.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại nhiều nhà xuất bản khác. Vì thế, tại hội nghị triển khai các giải pháp chống vi phạm bản quyền xuất bản phẩm điện tử do Cục Xuất bản, In và Phát hành tổ chức mới đây, ông Đỗ Quang Dũng - Phó Chủ tịch chuyên trách Hội Xuất bản Việt Nam, phải thốt lên “Sách lậu bức xúc lâu lắm rồi”. Ông Dũng cho biết nhiều nhà xuất bản đề xuất cần xem xét xử lý hành vi làm và tiêu thụ sách lậu theo hướng tương tự hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả để tăng tính răn đe.
Còn ông Nguyễn Nguyên - Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành, cũng chỉ ra rằng vi phạm bản quyền hiện đã chuyển dịch mạnh sang môi trường số với thủ đoạn ngày càng tinh vi. Các đối tượng không chỉ sử dụng website mà còn tận dụng mạng xã hội, ứng dụng di động, sàn thương mại điện tử và các nền tảng xuyên biên giới để phát tán hoặc kinh doanh sách lậu. Nhiều trường hợp dùng tên miền nước ngoài, thay đổi địa chỉ truy cập liên tục hoặc đặt hạ tầng ở ngoài lãnh thổ nhằm gây khó khăn cho công tác xử lý.
Chuyển đổi số là xu hướng tất yếu của ngành xuất bản. Nhưng sẽ là nghịch lý nếu những thành quả của chuyển đổi số lại trở thành công cụ để các hành vi xâm phạm bản quyền phát triển mạnh hơn. Bảo vệ sách thật hôm nay không chỉ là ngăn chặn những xưởng in lậu hay các quầy sách giả ngoài phố. Quan trọng hơn, đó là sớm bịt lại những “đường đi mới” của sách lậu trên không gian mạng, trước khi chúng tiếp tục làm tổn thương môi trường sáng tạo và văn hóa đọc.
