Chọn ngành giữa làn sóng AI: Bài toán không dễ với thí sinh

Không phải ngành nào “hot” cũng phù hợp

Mùa tuyển sinh 2026 diễn ra trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ, làm thay đổi thị trường lao động và tác động trực tiếp đến quyết định chọn ngành của nhiều thí sinh. Bên cạnh những ngành học truyền thống, các lĩnh vực liên quan đến AI, dữ liệu, bán dẫn, công nghệ số, thương mại điện tử, logistics hay kinh tế số đang thu hút sự quan tâm đặc biệt.

Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia giáo dục, việc lựa chọn ngành nghề trong bối cảnh mới trở nên khó khăn hơn, bởi học sinh vừa phải bắt kịp xu hướng, vừa phải cân nhắc năng lực bản thân và nhu cầu của thị trường lao động.

Theo GS.TS Nguyễn Tiến Thảo - Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GDĐT), sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số và xu hướng kinh tế xanh đang làm thay đổi nhanh chóng thị trường lao động. Trong bối cảnh đó, học sinh cần nhìn việc chọn ngành không chỉ là lựa chọn cho 4 năm đại học mà là chuẩn bị cho cả hành trình nghề nghiệp lâu dài.

Ông Thảo cho rằng nhiều nghề nghiệp mới sẽ xuất hiện, trong khi một số công việc truyền thống có thể thay đổi hoặc biến mất. Vì vậy, điều quan trọng không phải là chạy theo những ngành đang được xem là “hot” hay quá lo lắng trước sự phát triển của AI, mà là hiểu rõ năng lực, sở thích và mục tiêu của bản thân. Người học cần chủ động tìm hiểu thông tin, lắng nghe tư vấn từ chuyên gia, nhà trường và gia đình để đưa ra quyết định phù hợp.

Theo GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, đại học không phải đích đến cuối cùng mà là nơi giúp người trẻ rèn luyện tư duy, khả năng sáng tạo, thích ứng và học tập suốt đời để sẵn sàng trước những thay đổi của tương lai.

Ngày nay AI sẽ khiến nhiều vị trí việc làm thay đổi, song đồng thời cũng tạo ra những nghề nghiệp mới. Vì vậy, các chuyên gia khuyến cáo học sinh không nên chạy theo những ngành được coi là “hot” trong ngắn hạn mà cần xác định sở trường, năng lực và giá trị bản thân để lựa chọn ngành học phù hợp.

TS Lê Trường Tùng - Chủ tịch Hội đồng trường Đại học FPT cho rằng, AI không lấy mất việc làm của con người mà sẽ thay thế những người không biết sử dụng AI. Do đó, thay vì lo sợ, học sinh cần chuẩn bị kỹ năng để làm việc cùng AI.

Thực tế, không ít thí sinh đang đứng trước những băn khoăn: nên chọn ngành công nghệ đang là xu thế hay tiếp tục theo đuổi những lĩnh vực mình yêu thích; học đại học hay học nghề; chọn trường danh tiếng hay ngành phù hợp với khả năng tài chính của gia đình.

Trong thời đại AI, ngành nghề có thể thay đổi rất nhanh nhưng năng lực nền tảng như ngoại ngữ, tư duy phản biện, kỹ năng số và khả năng thích ứng mới là yếu tố quyết định giúp người trẻ tồn tại và phát triển.

Tư vấn hướng nghiệp cần bắt đầu từ sớm

Từ góc nhìn của giáo viên phổ thông, cô Trương Thị Trúc Ly - giáo viên Trường THPT Thiên Hộ Dương (Đồng Tháp), với 24 năm giảng dạy và 18 năm làm công tác chủ nhiệm, cho rằng việc định hướng nghề nghiệp cho học sinh không thể đợi đến lớp 12 mà cần bắt đầu sớm hơn.

Cô Ly cho biết, khi nhận công tác chủ nhiệm lớp 12, cô sẽ xem lại kết quả học tập của học sinh trong hai năm trước, tìm hiểu sở thích, thế mạnh và nguyện vọng của từng em để tư vấn ngành học, trường học phù hợp với năng lực cũng như điều kiện kinh tế gia đình.

Năm học này, lớp cô Ly chủ nhiệm có 44 học sinh, trong đó khoảng một nửa đăng ký vào đại học, số còn lại lựa chọn cao đẳng, trung cấp nghề hoặc vừa học vừa làm. Với cô, đây là những lựa chọn phù hợp với thực tế năng lực, điều kiện gia đình, nguyện vọng… của từng học sinh.

“Không phải em nào cũng phù hợp với việc đại học. Có những em hoàn cảnh khó khăn, tôi tư vấn học nghề trước, đi làm rồi học liên thông sau. Ngược lại, những em học tốt thì mạnh dạn theo đuổi đại học vì hiện nay có nhiều học bổng, chính sách hỗ trợ” - cô Ly chia sẻ.

Trường THPT Thiên Hộ Dương nằm ở khu vực còn nhiều khó khăn của tỉnh Đồng Tháp. Phần lớn phụ huynh làm nông nghiệp hoặc công nhân, nhiều người đi làm xa nên việc đồng hành cùng con trong chọn ngành, chọn nghề còn hạn chế. Không ít phụ huynh thừa nhận họ không đủ thông tin để tư vấn và đặt niềm tin vào giáo viên.

Theo nữ giáo viên, trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, học sinh phải lựa chọn tổ hợp môn từ lớp 10. Nếu sau này thay đổi định hướng, các em sẽ gặp không ít khó khăn. Vì vậy, công tác hướng nghiệp cần được thực hiện từ lớp 9.

“Chọn đúng tổ hợp môn ngay từ đầu rất quan trọng. Định hướng nghề nghiệp không phải đợi đến lớp 12 mới làm mà phải bắt đầu từ khi học sinh chuẩn bị bước vào THPT” - cô Ly nhấn mạnh.

Trong bối cảnh AI và công nghệ đang thay đổi từng ngày, việc chọn ngành không còn là câu chuyện của một mùa tuyển sinh mà là quyết định cần được chuẩn bị từ sớm, dựa trên sự hiểu mình, hiểu nghề và hiểu những thay đổi của xã hội. Bởi cuối cùng, ngành học phù hợp mới là lựa chọn mang lại cơ hội phát triển bền vững cho người trẻ.