Chuỗi giá trị - sức bật của nông nghiệp

Cần có sự liên kết để tạo ra chuỗi giá trị.

Thực tế cho thấy, bất kỳ lĩnh vực nào của ngành nông nghiệp đều đứng trước những bất ổn mang tính dài hạn. Đơn cử, xuất khẩu lúa gạo Việt Nam luôn đứng ở tốp đầu các nước về sản lượng. Tuy nhiên xét về giá trị, lúa gạo của việt Nam lại ở mức thấp, đứng trong “vùng trũng” của giá trị.

Việt Nam có nhiều lợi thế từ vị trị địa lý trong hoạt động xuất khẩu thủy sản với hàng loạt sản phẩm đặc trưng như: cá tra, tôm nước lợ, mực… Song kỹ thuật nuôi trồng còn thủ công; dây chuyền sản xuất, công nghệ chế biến có phần lạc hậu làm ảnh hưởng đến quá trình bảo quản, cũng như chất lượng sản phẩm. Đối với lĩnh vực chăn nuôi, sự liên kết giữa người chăn nuôi và chế biến còn lỏng lẻo. Nguyên nhân, có thể là do ở nước ta chưa có nhà máy giết mổ lợn, gà quy mô đủ lớn để thu hút được liên kết giữa nông dân và nhà máy.

Như vậy, những hạn chế của ngành nông nghiệp đang thúc ép các DN phát triển theo hướng chuỗi giá trị toàn cầu. TS Trần Tiến Khai- Giảng viên chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright lý giải, hiện nay sản phẩm nông sản Việt Nam được thu mua với nhiều phương thức mua bán khác nhau, nhiều tiêu chuẩn về sản phẩm khác nhau. Có thể hiện tại ngành nông nghiệp chưa thấy rõ sức ép, nhưng áp lực này đè nặng hơn khi thị trường được mở cửa rộng trước các hiệp định thương mại.

Yêu cầu đặt ra, các lĩnh vực của ngành nông nghiệp cần thay đổi phương thức sản xuất, chế biến. Trong đó, chuỗi giá trị trở thành yếu tố sống còn mang ý nghĩa quyết định sự thành - bại của ngành nông nghiệp Việt Nam.

Theo TS Khai, chuỗi giá trị nông nghiệp đang đòi hỏi DN chế biến, xuất khẩu nông sản Việt Nam phải liên kết dọc với người sản xuất theo mô hình từ trang trại đến bàn ăn theo quy trình khép kín. Trong đó, tập trung mạnh vào cơ giới hóa và áp dụng tốt công nghệ hiện đại tạo ra những sản phẩm đạt chuẩn chất lượng trong nước, thậm chí là chuẩn thế giới.

Theo TS Nguyễn Thanh Tùng- Viện Kinh tế và Quy hoạch thủy sản, đối với lĩnh vực thủy sản nên quy hoạch vùng sản xuất giống, vùng nuôi tập trung với quy mô lớn. Kết nối giữa DN với tổ, đội sản xuất đảm bảo chất lượng đầu ra, ổn định nguyên liệu đầu vào. Đặc biệt, liên kết với các nhà chế biến nhằm tạo ra sản phẩm có giá trị cạnh tranh cao. Sau đó tiếp tục cùng với nhà xuất khẩu tổ chức và phát triển thị trường. Nghĩa là, tất cả hoạt động sản xuất kinh doanh phải có những “mắt xích” quan trọng tương ứng.

Nhận thức được tầm quan trọng của chuỗi giá trị trong liên kết, thời gian qua một vài DN đã liên kết kinh doanh nhằm tạo ra sản phẩm mang tính cạnh tranh. Điển hình như Tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai (HAGL) ký kết hợp tác với Công ty Vissan, Công ty Nutifood về việc cung cấp và bao tiêu nguyên liệu. Trong đó, HAGL sẽ triển khai chăn nuôi bò thịt và bò sữa; công ty Vissan, công ty Nutifood đảm bảo đầu ra cho HAGL bằng việc bao tiêu nguyên liệu.Mặc dù thực tế đặt ra phương thức sản xuất mới - theo chuỗi giá trị song triển khai không kém phần khó khăn. Bởi vì, nhiều điểm yếu lâu ngày của ngành nông nghiệp vẫn chưa được tháo gỡ.

Ông Trương Đình Tuyển- nguyên Bộ trưởng Bộ Thương mại nhận định, trong phát triển nông nghiệp cần định vị cho đúng vai trò của nông dân, DN, Nhà nước. Trong đó, DN phải tham gia vào tất cả các chuỗi vừa sản xuất, phân phối, tiêu dùng nhưng DN đang có 2 khó khăn khi đầu tư vào nông nghiệp. Thứ nhất là hạn chế về đất đai; thứ hai, đầu tư trong nông nghiệp có rủi ro lớn do phụ thuộc vào thời tiết và sâu bệnh.

Liên quan đến vấn đề đất đai, ông Võ Trường Sơn- Tổng Giám đốc Tập đoàn HAGL khẳng định: “DN hiểu rõ giá trị của chuỗi sản xuất nông nghiệp nhưng không phải dễ thực hiện. Lý do, thực tiễn đất đai sản xuất hiện nay quá manh mún, nhỏ lẻ, trong khi Austria và New Zealand có trang trại hàng nghìn và hàng chục hecta. HAGL phải chọn con đường phù hợp là đầu tư sang Lào và Campuchia để có diện tích đất đủ rộng, triển khai cơ giới hoa và tự động hóa, tạo liên kết chuỗi. Có lẽ khi nào gỡ rối được điểm yếu này thì DN mới dễ dàng xây dựng chuỗi giá trị một cách hiệu quả nhất”.

Thứ trưởng Bộ NNPTNT Vũ Văn Tám cho rằng, trong điều kiện hội nhập sâu nếu như các DN và người sản xuất trong nước không chú ý cải thiện chất lượng, an toàn thực phẩm thì nguy cơ thua ngay trên sân nhà. Ngành nông nghiệp nói là làm ra những sản phẩm VietGap tốt, cơ quan nhà nước lấy mẫu 90% đạt vì an toàn nhưng người tiêu dùng không yên tâm thì cần phải xem lại. Từ đó, vấn đề cải cách ngành nông nghiệp buộc phải thực hiện, nhằm tạo ra những sản phẩm tốt đáp ứng như cầu thị trường.

“Đầu tư vào nông nghiệp theo hướng nhỏ lẽ sẽ không thu hút được DN, cho nên cần cơ cấu và tổ chức lại sản xuất. Đặc biệt, Nhà nước và địa phương phải tổ chức lại các hộ nông dân bằng cách giúp DN ký hợp đồng với một đại diện, thay vì nhiều người. Và quan điểm của Bộ là sẽ đổi mới ngành theo hướng ai làm tốt giao cho người đó”- Thứ trưởng Bộ NNPTNT nhấn mạnh.