Cơ chế kiểm soát quyền lực khi thực hiện Luật Phát triển đô thị
Luật Phát triển đô thị thúc đẩy sự phát triển của các thành phố, đô thị và khu kinh tế đặc biệt. Bên cạnh đó, luật thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ thông qua quy định cụ thể về thanh tra, kiểm tra, giám sát…
Theo Bộ Tư pháp, Luật Phát triển đô thị (PTĐT) vừa được Quốc hội thông qua và chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 1/10/2026 đã tạo lập hành lang pháp lý ổn định, đồng bộ, đột phá và khả thi để thúc đẩy phát triển TPHCM, phát triển đô thị, thành phố khác và khu kinh tế đặc biệt; bảo đảm cơ sở pháp lý cho việc áp dụng các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội phù hợp với điều kiện, yêu cầu phát triển và năng lực thực thi của từng địa phương; qua đó khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế, tạo không gian phát triển mới, thu hút nguồn lực đầu tư chất lượng cao và hình thành các động lực tăng trưởng mới.
Luật sư Hoàng Văn Hướng - giảng viên Học viện Tư pháp cho biết, Điều 62 của Luật PTĐT về xử lý vi phạm, loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý quy định xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, trục lợi, nhũng nhiễu của cán bộ, công chức, viên chức, người làm việc trong quá trình triển khai thực hiện.
Tuy nhiên, luật cũng đề cập tới vấn đề người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị; cán bộ, công chức, viên chức, người tham gia khác trong xây dựng, ban hành luật này và văn bản được ban hành theo quy định tại Điều 7 và Điều 8 của luật, văn bản thi hành Luật PTĐT được loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý trong trường hợp không vụ lợi, đã thực hiện đúng quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục trong quá trình thực hiện nhiệm vụ nhưng vẫn xảy ra thiệt hại.
Cùng với đó, cán bộ, công chức, viên chức, người làm việc khác vì lợi ích chung trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, hoạt động công vụ do cơ quan có thẩm quyền, người có thẩm quyền giao mà gây ra thiệt hại nhưng được cơ quan có thẩm quyền kết luận không phải do vụ lợi và vì sự phát triển chung của thành phố, khu kinh tế đặc biệt thì được loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý tùy theo tính chất, mức độ.
Theo luật sư Hướng, việc miễn trách nhiệm pháp lý sẽ là cơ hội cho những người gây ra thiệt hại nhưng không phải do vụ lợi, đồng thời cũng là kẽ hở đối với người sử dụng điều luật này như chiếc ô để biện minh, hợp thức hóa cho sai phạm.
Để kiểm soát hành vi lợi dụng việc miễn trách nhiệm pháp lý, Luật PTĐT đã thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ thông qua quy định cụ thể về thanh tra, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình gắn với chức năng, nhiệm vụ quyền hạn của Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, chính quyền đô thị đặc biệt, chính quyền thành phố không là đô thị đặc biệt, chính quyền cấp tỉnh nơi có khu kinh tế đặc biệt.
Luật sư Hướng viện dẫn Điều 55 của luật quy định trách nhiệm của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội và đại biểu Quốc hội, trong đó Ủy ban Thường vụ Quốc hội có trách nhiệm giám sát việc thi hành luật; đình chỉ việc thi hành văn bản của Chính phủ ban hành theo quy định tại luật này và trình Quốc hội quyết định việc bãi bỏ văn bản đó tại kỳ họp gần nhất, quyết định bãi bỏ toàn bộ hoặc một phần văn bản do Hội đồng nhân dân (HĐND) cấp tỉnh ban hành theo quy định tại luật này.
Phân tích về Luật PTĐT, luật sư Nguyễn Phương Tuyến (Đoàn luật sư TP Hà Nội) cho rằng, Luật PTĐT mở rộng thẩm quyền của TPHCM trong xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật nhằm quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành, xử lý các vấn đề đặc thù phát sinh từ thực tiễn quản lý, phát triển đô thị đặc biệt và thẩm quyền về thí điểm cơ chế, chính sách, thử nghiệm có kiểm soát. Cùng với đó, TPHCM cũng có trách nhiệm giải trình theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền khi phát sinh vấn đề lớn, có tác động lan tỏa hoặc ảnh hưởng đến lợi ích quốc gia, việc bảo đảm quốc phòng, an ninh, đối ngoại quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và quyền con người, quyền cơ bản của công dân.
Nội dung giải trình bao gồm mục tiêu, phạm vi tác động và đánh giá rủi ro, hệ quả kinh tế - xã hội của việc áp dụng các cơ chế, chính sách; kết quả thực hiện, hiệu quả sử dụng nguồn lực, tác động đối với phát triển của thành phố và lợi ích chung của quốc gia; giải pháp phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hạn chế, bất cập, sai sót phát sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được phân quyền. Nội dung giải trình phải được công khai theo quy định của pháp luật để nhân dân giám sát.