‘Của để dành’ dưới tán trầm cổ thụ ở Hà Tĩnh

Giữ “trầm tổ” cho mai sau

Sau Tết Nguyên đán, khi nhiều làng quê bắt đầu nhịp làm việc mới, ở xã Phúc Trạch tiếng đục, tiếng đẽo trầm đã vang lên trong những khu vườn dó bầu xanh mát. Âm thanh ấy hòa cùng mùi hương trầm dìu dịu lan tỏa từ các ngôi nhà nép mình dưới tán cây cổ thụ, thứ hương thơm đã trở thành dấu hiệu riêng của vùng đất được xem là “thủ phủ” dó trầm của Hà Tĩnh.

Đi dọc những con đường nhỏ trong làng, không khó để bắt gặp những thân cây dó trầm cao lớn đứng giữa sân vườn. Có cây cao hơn 20 mét, thân lớn đến mức hai người ôm mới xuể. Lớp vỏ xù xì phủ kín thân cây như ghi dấu bao năm tháng. Người dân nơi đây gọi những cây ấy bằng những cái tên đầy trân trọng: “trầm tổ”, “trầm chúa”.

Ở nhiều gia đình, cây trầm được xem như một phần gia sản. Không phải thứ của cải có thể dễ dàng cân đong bằng tiền bạc, mà là kết quả của hàng chục năm vun trồng, chờ đợi.

Gia đình ông Nguyễn Văn Sánh là một trong những hộ sở hữu nhiều gốc trầm cổ thụ trong vườn. Có cây đã gắn bó với gia đình hàng chục năm, tán lá xòe rộng che mát cả một góc vườn. Không ít lần thương lái tìm đến, trả giá cao để mua lại.

“Nhiều người khuyên tôi bán cây đi, có tiền ngay. Nhưng tôi nghĩ nếu bán rồi thì không thể có lại được. Một cây dó bầu phải mất hàng chục năm mới lớn. Để tạo được trầm còn cần nhiều yếu tố tự nhiên nữa”, ông Sánh nói.

Suy nghĩ ấy cũng là lựa chọn của nhiều gia đình khác trong vùng. Dù được trả giá từ 250–300 triệu đồng mỗi cây, thậm chí có cây lên tới nửa tỷ đồng, nhiều chủ vườn vẫn lắc đầu. Với họ, giá trị của cây trầm không chỉ nằm ở phần lõi quý hiếm bên trong. Quan trọng hơn, đó là nguồn gen quý để nhân giống cho thế hệ sau.

Ông Nguyễn Xuân Trường (trú tại xã Phúc Trạch) chia sẻ: “Giữ cây cũng là giữ nghề. Hạt từ những gốc trầm cổ thụ này sẽ được nhân giống để mở rộng diện tích trồng. Nếu ai cũng bán đi, sau này sẽ không còn nguồn giống tốt nữa”.

Ở Phúc Trạch, vì thế, nhiều gốc dó trầm cổ thụ vẫn được giữ lại trong những khu vườn gia đình như một thứ “của để dành” đặc biệt. Đó không chỉ là giá trị của phần lõi trầm ẩn sâu trong thân gỗ, mà còn là kết tinh của thời gian, của đất đai và sự nhẫn nại của người trồng. Mỗi gốc trầm đứng lặng qua năm tháng, vừa là tài sản quý giá của một gia đình, vừa là nguồn giống cho những thế hệ cây mới, góp phần giữ cho nghề trầm nơi vùng sơn cước này không bị mai một. 

“Vàng xanh” giữa miền sơn cước

Ít ai biết rằng, vùng đất này từng gắn với cái nghèo và những mùa vụ bấp bênh. Trước đây, người dân chủ yếu trồng dó bầu để lấy gỗ hoặc bán cây thô cho thương lái. Giá trị mang lại không cao và phụ thuộc nhiều vào thị trường.

Bước ngoặt chỉ đến khi người dân bắt đầu học cách chế tác trầm. Từ những thân dó bầu lớn lên theo năm tháng, họ không còn chỉ bán gỗ thô mà tạo ra nhiều sản phẩm có giá trị cao hơn như trầm nụ, trầm miếng, hương trầm sạch, tinh dầu trầm hay các sản phẩm thủ công mỹ nghệ.

Trong câu chuyện của những người làm nghề, cái tên cụ Đinh Công Ánh vẫn được nhắc đến với sự kính trọng. Cụ được xem là một trong những người đầu tiên đưa nghề chế tác trầm về phát triển tại địa phương. Dù đã ngoài 90 tuổi, cụ Ánh vẫn còn minh mẫn. Thỉnh thoảng nhớ nghề, cụ lại mang bộ đồ nghề cũ ra gọt từng thớ gỗ trầm.

Cụ kể rằng trước đây dó bầu ở vùng này mọc nhiều, nhưng người dân chỉ trồng để lấy bóng mát hoặc làm gỗ. Khi thương lái từ miền Nam tìm đến mua cây, hầu như chưa ai biết cách tìm lõi trầm hay chế tác.

Sau khi được một người thợ ở Huế chỉ dẫn, cụ bắt đầu học từng công đoạn: từ cắt, xoi, tỉa để lấy được lõi trầm bên trong. Những kỹ năng ấy sau này được truyền lại cho nhiều người trong làng. Từ vài nhát đục ban đầu, nghề trầm dần bén rễ. Thế hệ trẻ hôm nay tiếp nối, làm nghề bài bản hơn, sáng tạo thêm nhiều sản phẩm mới.

Theo ông Hoàng Quốc Nhã, Bí thư Đảng ủy xã Phúc Trạch, hiện người dân địa phương đang sở hữu khoảng 200 cây dó trầm cổ thụ quý hiếm, tuổi đời từ 50 đến 90 năm. Trong đó có khoảng 15–20 cây từ 70 đến 90 năm tuổi, sinh trưởng tốt.

Những cây dó này chủ yếu được trồng trong vườn nhà hoặc trang trại gia đình, cao trung bình từ 15 đến hơn 20 mét. Không chỉ mang giá trị sinh thái, chúng còn được ví như “vàng xanh” của vùng sơn cước. Nhiều cây vẫn được giữ lại để lấy hạt làm giống. Bởi giống từ những cây cổ thụ thường khỏe, thích nghi tốt và có khả năng tạo trầm cao hơn.

Giữa những khu vườn xanh mát của Phúc Trạch, những gốc trầm cổ thụ vẫn lặng lẽ đứng đó. Chúng không chỉ là tài sản quý giá của từng gia đình, mà còn là chứng nhân cho hành trình gìn giữ một nghề truyền thống, nghề đã giúp vùng đất từng khô cằn này dần đổi thay.