Cuộc chiến Iran có thúc đẩy giảm nhiên liệu hóa thạch?

Thêm một cú sốc mới

Việc Iran đóng cửa tuyến đường vận chuyển quan trọng qua eo biển Hormuz, sau cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào ngày 28/2, đánh dấu một cú sốc năng lượng quốc tế (lần thứ ba trong thập kỷ này) buộc các chính phủ phải đối mặt với rủi ro của một thế giới phụ thuộc vào dòng chảy tự do của một lượng lớn dầu mỏ để thúc đẩy nền kinh tế. Điều này cũng làm dấy lên quan điểm rằng kỷ nguyên nhiên liệu hóa thạch phải kết thúc, sau những phản đối trong những năm gần đây đối với các nỗ lực đang diễn ra nhằm giảm thiểu biến đổi khí hậu. 

“Vấn đề an ninh năng lượng chưa bao giờ cấp bách như hiện nay. Cho đến vài tuần trước, thị trường vẫn coi nguồn tài nguyên vùng Vịnh là điều hiển nhiên. Nhưng điều đó sẽ không còn đúng trong tương lai”, ông Geoffrey Pyatt, cựu trợ lý ngoại trưởng phụ trách tài nguyên năng lượng dưới thời Tổng thống Mỹ Joe Biden và hiện là Giám đốc điều hành cấp cao tại công ty tư vấn McLarty Associates của Mỹ, cho biết.

Các quốc gia tiêu thụ năng lượng lớn nhất thế giới hiện đang phải xem xét lại kế hoạch. Tuần trước, châu Âu đã công bố các đảm bảo tài chính mới cho năng lượng hạt nhân sau nhiều thập kỷ đóng cửa các nhà máy điện hạt nhân. Các nước nhập khẩu lớn khác đang lên kế hoạch tìm nguồn cung cấp nhiên liệu từ nhiều nhà cung cấp hơn để giảm thiểu rủi ro.

Trong ngắn hạn, các quốc gia tiêu thụ lớn đã lựa chọn phương án phối hợp giải phóng lượng dự trữ kỷ lục một cách khẩn cấp, cùng với lời kêu gọi của các chính phủ – đặc biệt là ở châu Á – đối với người tiêu dùng về việc tiết kiệm năng lượng.

Khoảng 20% ​​nguồn cung dầu và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới đã bị chặn sau khi Tehran phong tỏa eo biển Hormuz – huyết mạch chính vận chuyển nhiên liệu hóa thạch từ Trung Đông ra thị trường thế giới. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) gọi đây là sự gián đoạn tồi tệ nhất đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu trong lịch sử. Giá dầu thô toàn cầu đã tăng vọt lên trên 100 đô la một thùng.

Cuộc khủng hoảng này diễn ra sau hai sự cố năng lượng lớn trước đó trong những năm 2020: Cuộc chiến Ukraine năm 2022 đã khiến châu Âu giảm mạnh sự phụ thuộc vào nhập khẩu từ Nga; và đại dịch Covid-19 năm 2020 đã gây ra sự sụt giảm đột ngột và mạnh mẽ về nhu cầu nhiên liệu hóa thạch trên toàn thế giới, sau đó là sự phục hồi mà các nhà sản xuất hàng đầu thế giới không chuẩn bị sẵn sàng để đáp ứng.

Sự phụ thuộc của châu Á

Châu Á nhập khẩu phần lớn dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ Trung Đông, khiến khu vực này bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi cả giá cả tăng cao và sự gián đoạn nguồn cung vật chất do xung đột Iran gây ra.

Vấn đề này đã làm sống lại sự ủng hộ ở một số nơi đối với năng lượng hạt nhân như một cách để giảm sự phụ thuộc của khu vực vào năng lượng được cung cấp bởi khí đốt tự nhiên và các nhiên liệu hóa thạch khác.

Tokyo đã thảo luận về việc khởi động lại các lò phản ứng hạt nhân ngừng hoạt động kể từ thảm họa Fukushima năm 2011, khi Nhật Bản tìm cách giảm sự phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng. Tuy nhiên, các chính trị gia đã kêu gọi Thủ tướng Sanae Takaichi làm nhiều hơn nữa để thúc đẩy ngành công nghiệp này kể từ khi bắt đầu cuộc chiến tranh với Iran.

Bộ Kinh tế Đài Loan (Trung Quốc) cho biết, việc sử dụng năng lượng hạt nhân phải dựa trên cơ sở đảm bảo an toàn hạt nhân. Đài Loan sẽ tiếp tục mở rộng các cơ sở năng lượng tái tạo và lưu trữ khí đốt tự nhiên để tăng dự trữ an toàn.

Tại Trung Quốc, quốc gia mua dầu Iran nhiều nhất thế giới, nhà máy lọc dầu Sinopec đã cắt giảm sản lượng 10%. Bắc Kinh cũng đã cấm xuất khẩu nhiên liệu để giúp ngăn ngừa tình trạng thiếu hụt trong nước. Tuy nhiên, Trung Quốc ít bị ảnh hưởng bởi cuộc khủng hoảng nhờ nguồn dự trữ dầu mỏ dồi dào và tỷ lệ điện khí hóa cao, với xe điện chiếm hơn một nửa doanh số bán xe mới trong nước và hơn 50% lưới điện được cung cấp bởi các nguồn năng lượng tái tạo.

Trong khi đó ở Mỹ, xe điện chiếm chưa đến 10% thị trường, trong khi năng lượng tái tạo chiếm khoảng 1/4 tổng sản lượng điện của quốc gia.

Ông Jin, thuộc viện nghiên cứu Beijing Club cho biết Trung Quốc coi cuộc khủng hoảng Iran là cơ hội để tạo ra những con đường hợp tác mới, Bắc Kinh tìm kiếm mối quan hệ năng lượng thân thiện, ổn định với tất cả các nhà sản xuất.

Các quan chức chính phủ và giám đốc điều hành tại Nhật Bản, Bangladesh và Pakistan cho biết, họ cũng có kế hoạch đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và mua khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) trên thị trường giao ngay, thay vì dựa vào các hợp đồng dài hạn từ Trung Đông.

"Sai lầm chiến lược"

Trong khi đó, chi phí nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch của Liên minh châu Âu (EU) đã tăng thêm 6 tỷ euro kể từ khi cuộc chiến ở Iran bắt đầu, gây áp lực tăng mạnh lên giá điện trên toàn lục địa.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen cho biết, việc "hoàn toàn phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch đắt đỏ và không ổn định" khiến châu Âu rơi vào thế bất lợi về cấu trúc so với các khu vực khác. Bà Leyen đồng thời đề xuất một chương trình mới nhằm cung cấp khoản bảo lãnh 200 triệu euro cho các khoản đầu tư tư nhân vào công nghệ hạt nhân tiên tiến.

Việc giảm tỷ trọng điện hạt nhân trong tổng nguồn cung cấp điện ở châu Âu trong 25 năm qua "là một sai lầm chiến lược", bà von der Leyen nói. Các quốc gia thành viên EU, dẫn đầu là Đức, đã đóng cửa các nhà máy điện hạt nhân trong những thập kỷ gần đây do lo ngại về tai nạn và chất thải phóng xạ, làm giảm sản lượng điện hạt nhân xuống còn 15% tổng sản lượng của khối thương mại, từ khoảng một phần ba vào năm 1990.

Để bảo vệ người dân và doanh nghiệp khỏi chi phí điện năng tăng cao, Liên minh châu Âu đang soạn thảo những thay đổi đối với thị trường carbon nhằm kiềm chế giá CO2, cùng với các biện pháp hỗ trợ của nhà nước như trợ cấp và giảm thuế.

Lợi thế của Nga

Là nhà sản xuất dầu khí lớn nhất thế giới, Mỹ ít lo ngại về tình trạng thiếu hụt nguồn cung trong nước. Nước này chỉ nhập khẩu một lượng nhỏ từ Trung Đông. Nhưng Washington đang tập trung mạnh vào các biện pháp kiềm chế giá năng lượng toàn cầu trong khi vẫn tiến hành chiến tranh.

Một quan chức Nhà Trắng cho rằng, sự gián đoạn nguồn cung từ Trung Đông là lý do để các quốc gia tăng sản xuất nhiên liệu hóa thạch, chứ không phải thay thế chúng. "Việc chế độ khủng bố Iran kiểm soát một điểm nghẽn như eo biển Hormuz đã chứng minh rằng các đồng minh của chúng ta cần đầu tư vào cơ sở hạ tầng để sản xuất các nguồn năng lượng đáng tin cậy, giá cả phải chăng và an toàn như dầu thô và khí đốt tự nhiên," phát ngôn viên Nhà Trắng Taylor Rogers cho biết.

Lạm phát giá tiêu dùng là một điểm yếu quan trọng đối với Tổng thống Donald Trump và đảng Cộng hòa trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Là một phần trong nỗ lực thúc đẩy nguồn cung toàn cầu, chính quyền Tổng thống Trump đã nới lỏng các lệnh trừng phạt đối với Nga để cho phép các quốc gia khác mua thêm dầu của Nga

Theo các nhà phân tích, cuộc khủng hoảng Iran cũng có thể thúc đẩy việc đánh giá lại các lệnh trừng phạt của phương Tây đối với khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Nga, khi EU và các nước nhập khẩu châu Á đang phải vật lộn với sự thiếu hụt nguồn cung kể từ khi xung đột bắt đầu.

LNG chiếm 45% tổng lượng khí đốt nhập khẩu của EU, tăng từ 20% vào năm 2021, trước khi cuộc chiến Ukraine năm 2022 bắt đầu, khiến các quốc gia châu Âu phải thay thế khí đốt đường ống của Nga

Theo ông Bart Groothuis, một thành viên của Nghị viện châu Âu và là Phó Chủ tịch phái đoàn phụ trách quan hệ với Iran, các kế hoạch đầy tham vọng của EU về năng lượng xanh cuối cùng có thể hạn chế sự phụ thuộc của khối này vào các sự cố gián đoạn nguồn cung dầu mỏ. Nhưng điều đó cũng có nguy cơ tạo ra một sự phụ thuộc mới vào Trung Quốc.