Đánh thức di sản bằng ngôn ngữ thời đại

Khi di sản trở thành cảm hứng sáng tạo

Không còn tiếp cận di sản theo cách khô cứng hay mang tính minh họa đơn thuần, nhiều bạn trẻ hôm nay đang lựa chọn những hình thức thể hiện mới mẻ để đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

Điển hình là chương trình giao lưu và biểu diễn nghệ thuật dân ca Ví, Giặm với chủ đề “Mạch Lam Giang 2026” do sinh viên Trường Đại học Văn hóa Hà Nội thực hiện. Với mục tiêu lan tỏa giá trị của Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh – Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh, chương trình được xây dựng thành ba phần: “Về miền Ví, Giặm”, “Để mạch nguồn chảy mãi” và “Ví, Giặm tinh hoa tỏa sáng”.

Thông qua ngôn ngữ sân khấu hiện đại, chương trình tái hiện hành trình của những làn điệu dân ca từ không gian lao động dân dã đến sự giao thoa với hơi thở âm nhạc đương đại. Không chỉ dừng lại ở biểu diễn nghệ thuật, “Mạch Lam Giang 2026” còn cho thấy tinh thần chủ động tiếp cận di sản của thế hệ trẻ bằng tư duy mới.

Nhạc sĩ Hồ Hữu Thới nhận định, việc sinh viên chủ động tổ chức các không gian nghệ thuật chuyên nghiệp cho di sản là minh chứng rõ nét cho sự tiếp nối văn hóa giữa các thế hệ. Theo ông, mạch nguồn Ví, Giặm đang được nuôi dưỡng bằng chính sự nhiệt huyết và sáng tạo của người trẻ hôm nay.

Là một trong những bạn trẻ tham gia tổ chức chương trình Mạch Lam Giang, sinh viên Nguyễn Đình Sáng chia sẻ, chương trình không chỉ là một buổi biểu diễn mà còn là lời khẳng định về trách nhiệm gìn giữ hồn cốt dân tộc của thế hệ trẻ. Mỗi khán giả sau chương trình được kỳ vọng sẽ trở thành một “mạch nguồn nhỏ”, tiếp tục lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam tới cộng đồng.

Cũng với tinh thần ấy, chương trình “Sắc Xẩm” do sinh viên Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tổ chức đã mang đến một cách tiếp cận đầy mới mẻ đối với nghệ thuật hát Xẩm – loại hình diễn xướng dân gian được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022.

Không gian chương trình kết hợp giữa biểu diễn âm nhạc, trình diễn thời trang và hiệu ứng sân khấu hiện đại, tạo nên trải nghiệm nghệ thuật đa giác quan dành cho khán giả trẻ. Thông điệp mà chương trình hướng tới là: di sản không đứng yên trong quá khứ mà luôn có khả năng chuyển mình để tiếp tục tồn tại trong đời sống hiện đại.

Điểm nhấn của “Sắc Xẩm” là phần biểu diễn của nhóm Xẩm Hà Thành với sự tham gia của nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, Nguyễn Quang Long và nghệ sĩ trẻ Trần Bá Nam Khánh qua các tiết mục “Xẩm Thập Ân” và “Tránh xa tệ nạn”. Những làn điệu Xẩm truyền thống được phối khí mới, kết hợp hơi thở hiện đại đã tạo nên nhiều cảm xúc cho khán giả trẻ.

Nghệ sĩ Nguyễn Quang Long cho rằng, hát Xẩm chứa đựng nhiều giá trị văn học, âm nhạc và đời sống dân gian, là chất liệu giàu sức sống để các thế hệ nghệ sĩ tiếp tục khai thác. Còn nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa nhấn mạnh, dù việc kết hợp Xẩm với Rap hay EDM từng gây nhiều tranh cãi, nhưng đó cũng là cách để di sản có thêm cơ hội tiếp cận công chúng trẻ.

Để di sản không chỉ nằm trong ký ức

Không chỉ dừng ở âm nhạc truyền thống, nhiều người trẻ còn đang tìm cách đưa các loại hình di sản dân gian bước vào đời sống bằng công nghệ và trải nghiệm tương tác.

Cuối tuần qua, sinh viên Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam đã tổ chức chương trình “Hồn trên giấy mộc”, thu hút đông đảo bạn trẻ Thủ đô tham gia. Sự kiện mở ra không gian trải nghiệm mới, nơi giới trẻ có cơ hội khám phá và “viết tiếp” câu chuyện của dòng tranh Đông Hồ bằng những hình thức tiếp cận gần gũi với đời sống hiện đại.

Tại chương trình, người tham dự không chỉ được lắng nghe các nghệ nhân chia sẻ về hành trình gìn giữ tranh Đông Hồ, mà còn trực tiếp tham gia nhiều hoạt động trải nghiệm như in tranh dân gian, tô màu sáng tạo hay khám phá nghệ thuật qua hình thức sân khấu hóa. Đặc biệt, vở kịch múa đương đại tái hiện hành trình của di sản đã tạo nên nhiều cảm xúc cho người xem, góp phần khơi dậy niềm tự hào và sự gắn kết giữa thế hệ trẻ với các giá trị truyền thống.

Một trong những điểm mới đáng chú ý là việc ứng dụng công nghệ số để người tham gia có thể “nhập vai” các nhân vật trong tranh Đông Hồ. Sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại với chất liệu văn hóa dân gian cho thấy cách người trẻ đang chủ động tìm lời giải để di sản không bị xa rời đời sống hôm nay.

Nói về cách các bạn trẻ tiếp cận và lan tỏa di sản nói chung và tranh Đông Hồ nói riêng, NNƯT Nguyễn Đăng Tâm cho biết, nghề tranh dân gian Đông Hồ hiện đã được UNESCO đưa vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là cơ hội để dòng tranh truyền thống được quan tâm và gìn giữ lâu dài hơn. Chính người trẻ đang mang đến nhiều ý tưởng sáng tạo, giúp tranh Đông Hồ được lan tỏa mạnh mẽ hơn thông qua các hình thức trải nghiệm cá nhân hóa và ứng dụng công nghệ hiện đại.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Quý An, Giảng viên bộ môn, Bí thư Liên chi đoàn Khoa Công tác Thanh thiếu niên, những hoạt động như vậy không chỉ giúp sinh viên thực hành chuyên môn mà còn góp phần để các bạn trở thành những "đại sứ" lan tỏa giá trị văn hóa và bản sắc dân tộc. Đồng thời, đây cũng là cách để thế hệ trẻ thêm hiểu, thêm yêu và có ý thức gìn giữ văn hóa truyền thống.

Sự xuất hiện ngày càng nhiều những chương trình do chính người trẻ tổ chức cũng cho thấy tín hiệu tích cực trong công cuộc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống. Khi thế hệ trẻ chủ động tiếp cận di sản bằng sự sáng tạo, cởi mở và tinh thần trách nhiệm, di sản sẽ không chỉ tồn tại trong bảo tàng hay ký ức, mà có thể tiếp tục sống động trong đời sống đương đại.