ĐBQH: Kiểm soát chuyển mục đích sử dụng biển và phần giá trị tăng thêm do quyết định của Nhà nước tạo ra

Biển là không gian phát triển

Ngày 28/9, tại Hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách lần thứ Nhất, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, các đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách cho ý kiến về nhóm dự án Luật thuộc lĩnh vực khoa học, công nghệ, môi trường. Trong đó có dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi).

Đóng góp ý kiến, đại biểu Quốc hội Trần Văn Lâm (Đoàn TP. Bắc Ninh) bày tỏ quan điểm đồng tình với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), đồng thời đánh giá dự thảo lần này có nhiều thay đổi quan trọng, thể hiện tư duy đổi mới trong quản lý.

Theo ông Lâm, dự thảo chuyển từ quản lý tài nguyên biển chủ yếu từng ngành, từng lĩnh vực sang quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển, đây là thay đổi căn bản. Biển sẽ không chỉ được nhìn nhận như một loại tài nguyên mà còn là không gian phát triển, nơi cùng tồn tại hàng hải, thủy sản, dầu khí, năng lượng, du lịch, quốc phòng, bảo tồn và nhiều hoạt động khác.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật từng bước hình thành chế định quyền sử dụng biển; giao, cho thuê, đăng ký, đấu giá và xác lập các quyền của người sử dụng. Đây là cơ sở quan trọng để huy động được tốt hơn nguồn lực biển cho phát triển của đất nước.

Ông Lâm nhìn nhận, trong dự thảo Luật chú trọng hơn sử dụng chung, sử dụng đa mục đích, xử lý những chồng lấn, xung đột trong không gian biển và phát triển kinh tế biển xanh, bảo vệ, phục hồi môi trường biển, ứng dụng dữ liệu công nghệ trong quản lý. Đây đều là những hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu phát triển mới.

Tập trung vào vấn đề cần xem xét kỹ lưỡng, theo ông Lâm đó là mở rộng quyền sử dụng khu vực biển cho tổ chức và cá nhân. Vị đại biểu Đoàn TP. Bắc Ninh nhắc lại bài học thực tiễn trong quản lý đất đai hiện nay, việc quản lý nhà nước giao quyền sử dụng đất cho hộ gia đình, cá nhân, tổ chức đã tạo động lực rất lớn cho phát triển, quyền sử dụng đất đã trở thành nguồn lực cho sản xuất, kinh doanh, đầu tư, tín dụng. Nhưng cùng với thời gian, khi phát triển quyền sử dụng đất ngày càng mang tính tài sản, có thể chuyển nhượng, thế chấp, góp vốn, thị trường cũng phát sinh rất nhiều các quan hệ phức tạp như: đầu cơ, tích tụ chờ tăng giá; chuyển mục đích để hưởng chênh lệch địa tô; tranh chấp; định giá; thu hồi; bồi thường; đấu giá bỏ cọc; sử dụng đất không đúng mục đích; khiếu nại, tố cáo; xã hội phức tạp.

Từ đó đối với biển, ông Lâm cho rằng còn phức tạp hơn, bởi một thửa đất thông thường có ranh giới tương đối ổn định, nhưng một khu vực biển là không gian ba chiều liên thông. Cùng một vị trí có thể liên quan đến mặt nước, khối nước, đáy biển, lòng đất dưới đáy biển; đồng thời có thể ảnh hưởng đến luồng hàng hải, nguồn lợi thủy sản, điện gió, dầu khí, quốc phòng, môi trường, sinh kế của cộng đồng. Tính chất phức tạp của tài nguyên biển là lớn hơn.

Quyền nào được thế chấp, góp vốn, cho thuê lại?

Theo ông Lâm, kinh nghiệm từ đất đai đặt ra ít nhất ba bài toán cần phải được làm rõ ngay từ khi thiết kế luật này. Theo đó, phải xác định thật rõ bản chất và giới hạn của quyền sử dụng khu vực biển. Quyền này không được hiểu gần như là quyền sở hữu, không nên cơ học “sao chép” toàn bộ các quyền của người sử dụng đất. Cần phân biệt rõ quyền nào được chuyển nhượng, quyền nào được thế chấp, góp vốn, cho thuê lại? Trường hợp nào phải được Nhà nước chấp thuận; khu vực nào vì quốc phòng, an ninh, môi trường hoặc lợi ích chiến lược phải hạn chế giao dịch?

“Điều quan trọng không để sau này hình thành tình trạng được giao biển nhưng mục tiêu chính là giữ quyền, chờ tăng giá rồi chuyển nhượng quyền. Người được giao biển phải có đủ năng lực, có dự án thực, có tiến độ và phải đưa khu vực biển vào sử dụng đúng mục đích, hiệu quả”, ông Lâm nói.

Bên cạnh đó, phải đặc biệt kiểm soát chuyển mục đích sử dụng biển và phần giá trị tăng thêm do quyết định của Nhà nước tạo ra. Bài học đất đai cho thấy một quyết định thay đổi quy hoạch, hoặc chuyển mục đích cũng có thể làm giá trị quyền sử dụng tăng lên rất lớn. Với biển, tình huống tương tự hoàn toàn có thể xảy ra. Một khu vực ban đầu được giao cho hoạt động có giá trị thấp, sau đó chuyển sang cảng biển, năng lượng, du lịch hoặc hoạt động thương mại giá trị tăng lên gấp nhiều lần. Vì vậy, cần làm rõ ngay từ đầu việc chuyển mục đích không phải là quyền đương nhiên của người đang sử dụng. Khi thay đổi mục đích làm tăng căn bản giá trị kinh tế của khu vực biển thì nghĩa vụ tài chính phải được xác định lại. Trường hợp cần thiết phải được xem xét lại cơ chế lựa chọn nhà đầu tư. Nếu không kiểm soát tốt sẽ hình thành cơ chế “xin quyền” rồi hưởng lợi từ mục đích khác.

Ông Lâm kiến nghị, quản lý toàn bộ vòng đời của quyền sử dụng biển bằng dữ liệu số, công khai, minh bạch ngay từ đầu. Đất đai hiện nay phải xử lý rất nhiều các quan hệ lịch sử, chuyển nhượng nhiều lần nhưng chưa đăng ký, hồ sơ và thực tế sử dụng rất khác nhau, nguồn gốc quyền khó được xác định. Đối với biển, chúng ta đang xây dựng một chế định mới nên có điều kiện tránh lặp lại vấn đề đó. Mọi giao, cho thuê, đăng ký, chuyển nhượng, thế chấp, thay đổi chủ thể, chuyển mục đích và thu hồi quyền sử dụng khu vực biển cần được cập nhật vào hệ thống dữ liệu thống nhất.

Theo ông Lâm, một khu vực biển phải được xác định ngay ai đang sử dụng, sử dụng mục đích gì, trong thời hạn bao lâu, nghĩa vụ tài chính như thế nào, có đang thế chấp hay chuyển nhượng hay không? Đồng thời, phải thiết kế rõ cơ chế thu hồi đối với trường hợp không sử dụng, sử dụng sai mục đích, chậm tiến độ hoặc lợi dụng sử dụng biển để đầu cơ.

“Tôi cho rằng bài học lớn từ đất đai sẽ rất tốt để chúng ta xây dựng Luật, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn, hạn chế những vấn đề phức tạp nảy sinh trong tương lai”, ông Lâm nói.