Đề xuất 3 nhóm tội phạm được áp dụng thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản không qua kết tội

Ngày 23/9, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội.

Báo cáo tại phiên họp, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết, Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chủ trương về thu hồi tài sản trong xử lý các vụ việc, vụ án hình sự, đặc biệt là tài sản liên quan đến tội phạm tham nhũng, kinh tế, chức vụ. Thực tiễn ở Việt Nam, việc thu hồi tài sản phải trên cơ sở bản án, quyết định của Tòa án nhân dân khi xét xử, giải quyết vụ án hình sự. Gần đây, việc thu hồi tài sản trong các vụ án kinh tế, tham nhũng có chuyển biến tích cực, số tiền, tài sản thu hồi cao hơn so với nhiều năm trước đây. Công tác vận động các đối tượng nộp lại tài sản chiếm đoạt, khắc phục hậu quả ngày càng hiệu quả.

Trong giai đoạn 2021-2025, số tiền đã áp dụng biện pháp bảo đảm để thu hồi trong các vụ việc, vụ án tham nhũng, chức vụ là 13.360.278 triệu đồng/23.623.954 triệu đồng (trong đó, số tiền áp dụng các biện pháp theo Nghị quyết 164/2024/QH15 của Quốc hội là 3.964.200 triệu đồng và 100.000 USD) và đã tạm giữ, kê biên, tạm ngừng giao dịch nhiều tài sản khác. Công tác thi hành án dân sự thu hồi được 109.626.738 triệu đồng/28.636 việc; một số vụ án tham nhũng, kinh tế thu hồi đạt tỷ lệ cao; đặc biệt có vụ thu hồi đạt 100% như vụ án xảy ra tại Công ty TNHH Tân Hoàng Minh.

Tuy nhiên, theo ông Tiến, công tác thu hồi tài sản còn nhiều hạn chế, vướng mắc; tỷ lệ thu hồi tài sản thấp so với số tài sản thuộc diện phải thu hồi, thời gian thu hồi chậm, tài sản phải thu hồi còn thất thoát, lãng phí. "Từ cơ sở chính trị, pháp lý, cơ sở thực tiễn và yêu cầu thực hiện cam kết quốc tế cần xây dựng Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, bảo đảm thực thi cam kết quốc tế và đáp ứng yêu cầu thực tiễn, nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm", ông Tiến nêu.

Dự thảo Nghị quyết kết cấu gồm 3 chương, 24 điều. Về nguyên tắc thực hiện (Điều 4) quy định đây là cơ chế được thực hiện độc lập với trình tự, thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người bị buộc tội, và không áp dụng đối với trường hợp pháp nhân thương mại phạm tội. Quy định không thu hồi tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người thứ ba, trừ trường hợp người thứ ba được thừa kế, tặng cho, hoặc biết tài sản có nguồn gốc từ tội phạm, hoặc giao dịch được xác lập nhằm che giấu, tẩu tán tài sản liên quan đến tội phạm.

Về các vụ án hình sự áp dụng cơ chế thu hồi và xử lý tài sản không qua kết tội (Điều 5), theo Kết luận số 19-KL/TW của Bộ Chính trị, phạm vi loại vụ án hình sự tiến hành thu hồi tài sản gồm các vụ án hình sự về tội phạm rửa tiền, kinh tế, tham nhũng, chức vụ.

Để bảo đảm phù hợp với các chương của Bộ luật Hình sự, dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội được áp dụng đối với vụ án hình sự về các tội phạm: Tội rửa tiền; Các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế; Các tội phạm tham nhũng và tội phạm khác về chức vụ.

Về tài sản thuộc phạm vi áp dụng cơ chế thu hồi và xử lý không qua kết tội (Điều 6) quy định rõ các loại tài sản được xem xét, áp dụng cơ chế thu hồi và xử lý không qua kết tội và loại tài sản không xem xét thu hồi và xử lý theo cơ chế này.

Về các trường hợp áp dụng cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội (Điều 7), cơ chế chỉ áp dụng đối với một số trường hợp cụ thể: Trường hợp đã khởi tố vụ án hình sự nhưng quyết định khởi tố vụ án bị hủy bỏ; Trường hợp vụ án hình sự bị tạm đình chỉ điều tra, tạm đình chỉ vụ án trước khi mở phiên tòa sơ thẩm; và Trường hợp vụ án hình sự bị đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án trước khi mở phiên tòa sơ thẩm.

Về điều kiện áp dụng cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội (Điều 8), ông Tiến cho hay, cơ chế được xem xét thực hiện khi có đủ 2 điều kiện là một trong các quyết định tố tụng khi kết thúc vụ án hình sự và văn bản của cơ quan tiến hành tố tụng trong vụ án hình sự đề nghị Viện kiểm sát khởi kiện, yêu cầu Tòa án giải quyết vụ việc dân sự về thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội, kèm theo các bằng chứng hợp lý.

Quy định hiệu lực thi hành của Nghị quyết, thời gian thực hiện thí điểm là 2 năm từ ngày 1/3/2027; đồng thời quy định chuyển tiếp đối với vụ việc đang được giải quyết khi Nghị quyết hết hiệu lực, bảo đảm tính liên tục trong quá trình áp dụng pháp luật. Nghị quyết không áp dụng đối với những hành vi phạm tội xảy ra trước 00 giờ 00 phút ngày 1/3/2027.

Thẩm tra dự án Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội, ông Phan Chí Hiếu, Chủ nhiệm Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp cho biết, Uỷ ban nhất trí sự cần thiết xây dựng Nghị quyết với những cơ sở chính trị, pháp lý, cơ sở thực tiễn như được nêu trong Tờ trình. Việc xây dựng Nghị quyết này nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về thu hồi tài sản tham nhũng, đặc biệt là Kết luận số 19-KL/TW của Bộ Chính trị về Đề án “Cơ chế thu hồi và xử lý tài sản không qua kết tội, bảo đảm phù hợp với thực tiễn của Việt Nam”; tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn.

“Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp tán thành với 3 nhóm tội phạm được áp dụng thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản không qua kết tội bao gồm: Tội rửa tiền; Các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế; Các tội phạm tham nhũng và tội phạm khác về chức vụ như trong dự thảo Nghị quyết đã bảo đảm bám sát và thể chế hóa phù hợp Kết luận của cấp có thẩm quyền”, ông Hiếu cho hay.