Đề xuất có chế độ chính sách trong “bảo vệ đất hiếm”

Đại biểu Phạm Văn Hòa  (Đoàn Đồng Tháp) nhận định, hiện nay, tình trạng mưa lũ ngày càng phức tạp, bất thường. Nếu cho phép khai thác sai quy hoạch, bừa bãi, ảnh hưởng đến đá núi thì cần phải xem lại. Từ đó, ông Hoà đề nghị việc khai thác phải có đánh giá tác động môi trường, đảm bảo nơi khu vực dân cư, rừng núi không bị ảnh hưởng bởi khai thác lấy đất, đá để san lấp. “Tới đây thiên tai sẽ nguy hiểm nên phải bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, sự sống của người dân”, ông Hòa nhấn mạnh.

Về việc cơ quan có thẩm quyền ban bố tình trạng khẩn cấp, cơ chế kiểm soát phạm vi, khối lượng khai thác khoáng sản, theo ông Hòa vẫn chưa có quy định cụ thể. Ông Hoà lấy ví dụ, một dự án chỉ có thể khai thác 1.000 m3 đất để không ảnh hưởng tới thiên tai, lũ lụt nhưng thực tế khai thác tới 2.000 – 3.000m3 thì rất nguy hiểm. Do đó, kiến nghị giới hạn phạm vi công trình để không lãng phí nguồn tài nguyên và ảnh hưởng tới môi trường.

Bên cạnh đó, ông Hòa đề nghị quan tâm đặc biệt đến cho khai thác đất hiếm. Khai thác đất hiếm rất cần thiết cho phục vụ nhu cầu, sinh hoạt, đời sống của người dân trong tình hình thế giới hiện nay khi đất hiếm đang khan hiếm. Trong khi Việt Nam tuy có nhưng lại không tập trung, nằm rải rác ở khu dân cư ở đồng bào dân tộc. Do đó việc khai thác thăm dò nơi có đất hiếm là rất quan trọng. Cách khai thác như thế nào, ra sao? Đặc biệt phải bảo vệ đất hiếm. Nếu khai thác mà không quản lý chặt, bảo vệ tốt sẽ dẫn đến khai thác bừa bãi, thậm chí người dân cũng khai thác, bán lén lút. Vì vậy cần quan tâm quản lý cho tốt đất hiếm, và có chế độ chính sách trong bảo vệ đất hiếm.

Đại biểu Điểu Huỳnh Sang (Đoàn Đồng Nai) cũng cho rằng, Luật địa chất và khoáng sản cũng đã có quy định về quản lý khoáng sản chiến lược quan trọng, trong đó có đất hiếm. Đã yêu cầu việc khai thác khoáng sản phải lấy hiệu quả về kinh tế xã hội và bảo vệ môi trường làm tiêu chuẩn cơ bản để quyết định đầu tư. 

Tuy nhiên theo bà Sang, đất hiếm là tài nguyên chiến lược đặc biệt, là một phần không thể thiếu của cuộc sống hiện đại, hiện có 17 kim loại của nhóm đất hiếm sử dụng trong công nghệ then chốt hiện nay. Vì vậy nhu cầu toàn cầu về kim loại đất hiếm đã tăng lên trong bối cảnh diễn ra quá trình chuyển đổi xanh và nhu cầu phát triển trí tuệ nhân tạo hiện nay. Đất hiếm giữ vai trò quan trọng trong nhiều ngành công nghiệp quan trọng mới nổi như công nghiệp công nghệ cao, chuyển đổi năng lượng và công nghiệp quốc phòng, nhu cầu sử dụng ngày càng gia tăng trên thế giới. Đất hiếm là một loại hàng hoá đặc biệt, tạo ảnh hưởng lớn tới quốc phòng an ninh ngoại giao. Do đó, phải có cơ chế quản lý chặt chẽ đối với các hoạt động có liên quan đến các loại khoáng sản này. 

“Quản lý chặt chẽ đất hiếm, tạo hành lang pháp lý quan trọng và tạo động lực quan trọng thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp khai thác chế biến và khai thác sử dụng khoáng sản đất hiếm được đồng bộ hiệu quả và bền vững”, bà Sang nói và cho hay cần nghiên cứu, cân nhắc, thiết kế Chương quy định về các loại khoáng sản quan trọng để đảm bảo tính phổ quát ổn định lâu dài của luật và phù hợp với chủ trương đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước với nhiều chủ trương quyết định liên quan đến quản lý xây dựng chiến lược trong thăm dò, chế biến, khai thác, sử dụng khoáng sản chiến lược quan trọng. 

Làm rõ băn khoăn của đại biểu về vấn đề quy hoạch, phạm vi khai thác khoáng sản, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng nêu rõ, quy định tại dự thảo Luật chỉ áp dụng với các mỏ đang hoạt động không cần bổ sung thêm quy hoạch. Với các dự án mới dứt khoát phải có quy hoạch đầy đủ. Với khoảng sản nhóm 3 – vật liệu xây dựng thông thường, các khu vực mỏ vẫn phải đảm bảo quy hoạch phù hợp với quy hoạch của tỉnh về quốc phòng, an ninh bảo vệ môi trường. Các quy định yêu cầu tổ chức, cá nhân phải thăm dò trữ lượng khoáng sản, quy định kiểm kê để giảm thiểu rủi ro và gây lãng phí tài nguyên của đất nước.

Riêng về đất hiếm, Bộ trưởng Trần Đức Thắng cho hay, Việt Nam là quốc gia có trữ lượng đất hiếm lớn hàng đầu thế giới, nằm ở 21 tỉnh. Bộ đã khoanh định các khu vực mỏ có đất hiếm và tổ chức kiểm soát chặt chẽ. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang chủ trì xây dựng chiến lược quốc gia về đất hiếm để trình Chính phủ ban hành đầu năm 2026. “Sau khi hoàn thành khoanh định, việc quan trọng làm sao để đưa vào khai thác chế biến sâu đem lại lợi ích cho đất nước. Dự thảo luật đã tách đất hiếm một chương riêng, để Chính phủ có cơ sở ban hành các quy định dưới luật”, Bộ trưởng Trần Đức Thắng nói và hy vọng đây sẽ là tài nguyên quan trọng để khai thác, phát triển trong thời gian tới. Trên tinh thần hoàn thành chuỗi chế biến, tránh tối đa xuất khẩu thô.