Đề xuất hình thành “Cộng đồng đổi mới sáng tạo ASEAN” như một trụ cột mới cho tương lai
Chiều 10/6, trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) năm 2026, đã diễn ra phiên toàn thể 5 với nội dung "Những mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch toàn cầu".
Phát biểu tại đây, Thứ trưởng Ngoại giao Thái Lan Sarun Charoensuwan cho rằng, mô hình tăng trưởng truyền thống từng tạo nên thành công của ASEAN đang đứng trước yêu cầu phải thích ứng mạnh mẽ. Tuy nhiên, vấn đề hiện nay không phải là mô hình đó đã thất bại, mà là những điều kiện từng bảo đảm cho thành công của tăng trưởng đang thay đổi nhanh chóng khi chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, thương mại toàn cầu có xu hướng phân mảnh, công nghệ phát triển với tốc độ cao, rủi ro khí hậu ngày càng lớn, trong khi nhiều quốc gia ASEAN phải đối mặt với già hóa dân số, tăng trưởng năng suất chậm và nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình.
Do đó, theo Thứ trưởng Ngoại giao Thái Lan, ASEAN cần tập trung vào ba ưu tiên chiến lược, bao gồm tăng cường khả năng chống chịu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và sẵn sàng cho tương lai, đồng thời xây dựng những hình thức hợp tác mới. Theo đó, khu vực cần duy trì môi trường thương mại và đầu tư cởi mở, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, củng cố an ninh lương thực và năng lượng, đồng thời đầu tư mạnh mẽ hơn cho hạ tầng số, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nâng cao kỹ năng số và học tập suốt đời để bảo đảm mọi người dân đều được hưởng lợi từ tiến bộ công nghệ.
Thứ trưởng Sarun Charoensuwan cũng đề cập đến sự cần thiết của việc đa dạng hóa quan hệ đối tác, tránh phụ thuộc quá mức vào bất kỳ thị trường, nguồn công nghệ hay liên kết địa chính trị đơn lẻ nào, qua đó giúp ASEAN vừa giữ vững tính cởi mở và bao trùm vốn có, vừa nâng cao năng lực thích ứng trước những biến động của môi trường phát triển toàn cầu. Bởi nếu chuyển hóa được những định hướng này thành các kết quả cụ thể gắn với Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, ASEAN sẽ không chỉ thích ứng với thay đổi mà còn có thể chủ động định hình tương lai theo hướng có lợi cho khu vực và người dân.
Bà Mari Pangestu, nguyên Bộ trưởng Thương mại Indonesia cho rằng, thế giới đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi mang tính cấu trúc chưa từng có tiền lệ, đòi hỏi các quốc gia và khu vực phải định hình những mô hình phát triển hoàn toàn mới. Trật tự toàn cầu hiện nay đang được tái định bởi năm động lực lớn, bao gồm sự dịch chuyển của cán cân quyền lực quốc tế, các thách thức về y tế và già hóa dân số, quá trình chuyển đổi năng lượng song hành với khủng hoảng năng lượng, những tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu và cuộc cách mạng công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI). Những xu hướng này không diễn ra riêng lẻ, mà đang hội tụ, làm thay đổi căn bản môi trường phát triển của các quốc gia.
Từ đó, bà Mari Pangestu nhấn mạnh, ASEAN cần phát huy “năng lực hành động” của mình, thay vì đóng vai trò thụ động trước các biến động quốc tế. Với quy mô thị trường lớn, vị thế ngày càng tăng và những thành tựu đạt được trong nhiều thập kỷ qua, ASEAN có khả năng đóng góp vào việc định hình chương trình nghị sự toàn cầu mới. Tuy nhiên, điều đó đòi hỏi khu vực phải xây dựng một mô hình phát triển phù hợp với bối cảnh mới, thay vì tiếp tục dựa vào những giả định của giai đoạn trước.
Bà Mari Pangestu cho rằng, ASEAN cần chuyển từ việc thu hút FDI phục vụ lắp ráp đơn giản sang thu hút các dòng vốn mang lại chuyển giao công nghệ, thúc đẩy phát triển chuỗi cung ứng nội địa và tạo ra việc làm có giá trị gia tăng cao. Điều này đòi hỏi các chính phủ triển khai chính sách công nghiệp chủ động đi kèm đầu tư vào năng lượng, hạ tầng, kỹ năng lao động và hệ thống tiêu chuẩn chất lượng.
Từ thực tiễn Việt Nam, TS. Võ Trí Thành, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) nhấn mạnh, ba trụ cột quan trọng trong hoạch định chính sách, bao gồm ổn định kinh tế vĩ mô, cải cách theo hướng thị trường và hội nhập quốc tế, qua đó không chỉ nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực mà còn mở rộng cơ hội lựa chọn và phát triển cho người dân và doanh nghiệp.
Theo ông Thành, cải cách thể chế không nên chỉ dừng lại ở việc cắt giảm thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ, mà cần hướng tới xây dựng các thể chế thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo đảm phân bổ công bằng hơn các thành quả phát triển và nâng cao năng lực quốc gia. Doanh nghiệp cần được đặt ở vị trí trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, cùng với việc đầu tư vào hạ tầng chiến lược, nâng cao năng lực công nghệ và hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp.
Ông Thành đề xuất, ASEAN cần tiến thêm một bước trong tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN, không chỉ thúc đẩy tự do hóa và thịnh vượng chung mà còn thu hẹp khoảng cách phát triển, tăng cường kết nối, đồng thời nghiên cứu hình thành một “Cộng đồng Đổi mới sáng tạo ASEAN” như một trụ cột mới cho tương lai.
Ông Srini Nagarajan, Giám đốc điều hành khu vực châu Á của British International Investment (BII) cho rằng, các nền kinh tế ASEAN đang phải giải quyết đồng thời nhiều bài toán phức tạp, từ tái cấu trúc địa chính trị, đa dạng hóa chuỗi cung ứng đến những đột phá công nghệ diễn ra ngày càng nhanh chóng. Thách thức lớn nhất hiện nay là duy trì tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội, đồng thời bảo đảm mục tiêu giảm phát thải và chuyển đổi xanh. Trong bối cảnh đó, các quốc gia cần thúc đẩy cải cách mạnh mẽ hơn nhằm tạo dựng môi trường đầu tư ổn định và có khả năng dự báo, bởi “nếu không cải cách ngay từ hôm nay, việc thu hút thêm dòng vốn đầu tư sẽ trở nên rất khó khăn” và cách tiếp cận theo lối cũ sẽ không còn phù hợp.
