Di sản khơi nguồn cảm hứng sáng tạo nghệ thuật

Khi kiến trúc di sản khơi nguồn sáng tạo

Một mái ngói cổ, những đường nét chạm khắc trên gỗ, hình khối kiến trúc hài hòa với cảnh quan hay dấu vết thời gian trên những bức tường cũ đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho hành trình sáng tạo. Với nghệ sĩ, di tích không đơn thuần là đối tượng để quan sát, ghi chép mà còn là không gian lưu giữ ký ức, cảm xúc và những lớp trầm tích văn hóa cần được khám phá, diễn giải bằng ngôn ngữ nghệ thuật.

Tại Hà Nội, hệ thống di tích kiến trúc phong phú mang đến nhiều chất liệu cho hoạt động sáng tạo. Từ Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long đến những ngôi đình, chùa cổ trong khu phố và các làng ven đô, mỗi công trình đều lưu giữ dấu ấn riêng về lịch sử, mỹ thuật, kỹ thuật xây dựng và quan niệm thẩm mỹ của người xưa.

Sức hấp dẫn của kiến trúc di sản không chỉ nằm ở vẻ đẹp bên ngoài mà còn ở những câu chuyện ẩn sau mỗi công trình. Một họa tiết trang trí có thể phản ánh quan niệm về vũ trụ, thiên nhiên và đời sống tinh thần; một không gian sân, vườn, cổng và mái có thể gợi mở cách người xưa tổ chức đời sống cộng đồng. Những lớp rêu phong tạo nên cảm xúc riêng, trở thành chất liệu cho hội họa, nhiếp ảnh và nghệ thuật tạo hình.

Với hội họa, kiến trúc di tích có thể được tiếp cận qua đường nét, hình khối, màu sắc và ánh sáng. Với nhiếp ảnh, là khoảnh khắc giao thoa giữa không gian cổ kính và nhịp sống hôm nay. Trong thiết kế, chi tiết trang trí truyền thống gợi mở cách khai thác hình ảnh, chất liệu và cấu trúc để tạo nên những sản phẩm mới. Còn với nghệ thuật sắp đặt, chính không gian di tích và mối quan hệ giữa công trình với cảnh quan là sự kết hợp trở thành một phần của ý tưởng sáng tác.

Họa sĩ Morgan đến từ Mỹ chia sẻ, đây là lần thứ hai chị đến Hà Nội chị ấn tượng trước vẻ đẹp của di tích, chị tìm thấy nhiều cảm hứng sáng tác. Với chị không gian di sản mà chị đã đến thăm, không chỉ là những địa điểm tham quan, mà còn là nguồn cảm hứng để chị ngồi lại, ký họa và ghi chép bằng hình vẽ những đường nét kiến trúc đặc sắc của di tích. Cùng chuyến hành trình với hoạ sĩ Morgan là anh Chas, là một nhiếp ảnh gia và đã chụp được nhiều bức ảnh đẹp tại một số di tích trong nội đô Hà Nội.

Từ trải nghiệm ấy có thể thấy, di sản không chỉ mang đến chất liệu sáng tác mà còn khơi gợi những cảm xúc và cách nhìn mới. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả nguồn chất liệu này, nghệ sĩ cần có sự tìm hiểu nghiêm túc về lịch sử hình thành, ý nghĩa biểu tượng và bối cảnh văn hóa của di tích.

Theo ThS Nguyễn Đắc Tới, nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu di sản (Viện Nghiên cứu văn hóa và phát triển), kiến trúc di sản chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa, thẩm mỹ và dấu ấn của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Từ hình khối kiến trúc, hoa văn trang trí đến cách tổ chức không gian, tất cả đều có thể gợi mở những ý tưởng sáng tạo cho nghệ sĩ.

Khi giá trị kiến trúc được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật gần gũi với công chúng hôm nay, di sản có thêm cơ hội vượt ra khỏi phạm vi tham quan, chiêm ngưỡng thông thường. Người xem có thể tiếp cận công trình từ một góc nhìn khác, nhận ra những chi tiết trước đây chưa từng chú ý và từ đó hình thành sự quan tâm sâu sắc hơn đối với lịch sử, văn hóa.

Để sáng tạo song hành cùng bảo tồn

Sức hấp dẫn của di sản đối với nghệ thuật còn nằm ở khả năng gợi mở những cách diễn giải mới. Khi được đặt trong mối liên hệ với đời sống đương đại, kiến trúc di tích có thể trở thành chất liệu để nghệ sĩ tìm tòi, thử nghiệm, tạo ra những tác phẩm giúp công chúng tiếp cận lịch sử, văn hóa bằng những trải nghiệm phong phú hơn.

Theo giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, từ các họa sĩ phương Tây đầu thế kỷ XX, những họa sĩ Trường Mỹ thuật Đông Dương đến nghệ sĩ đương đại, nhiều thế hệ đã lựa chọn Văn Miếu - Quốc Tử Giám làm nguồn cảm hứng sáng tác. Qua đó giúp công chúng nhận diện sự tiếp nối của cảm hứng sáng tạo từ di sản qua các thời kỳ.

Ở chiều ngược lại, sáng tạo nghệ thuật cũng góp phần mở rộng cách công chúng tiếp nhận di sản. Một tác phẩm có sức gợi không chỉ làm nổi bật vẻ đẹp kiến trúc mà còn đặt ra những câu hỏi về lịch sử, ký ức và mối quan hệ giữa con người với không gian văn hóa. Qua đó, di tích không chỉ được nhìn nhận như dấu tích của quá khứ mà còn trở thành một phần của đời sống tinh thần hiện tại.

Theo ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, những năm gần đây, đơn vị luôn tìm kiếm phương thức mới để đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ kiến trúc mà còn phải làm cho những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Thông qua nghệ thuật, triển lãm, giáo dục trải nghiệm và ứng dụng công nghệ, công chúng, đặc biệt là giới trẻ, có thêm những cách tiếp cận gần gũi hơn với di sản.

Để sáng tạo nghệ thuật thực sự song hành cùng bảo tồn, ThS Nguyễn Đắc Tới cho rằng, cần tạo điều kiện để nghệ sĩ tiếp cận tư liệu, nghiên cứu thực địa và tổ chức các hoạt động triển lãm, trải nghiệm nghệ thuật phù hợp trong không gian di sản. Khi được tiếp cận bằng nhiều hình thức, công chúng, nhất là người trẻ, sẽ có thêm cơ hội hiểu và yêu di sản. Sáng tạo nghệ thuật không thay thế công tác bảo tồn mà cần trở thành phương thức lan tỏa giá trị di sản, khơi dậy ý thức gìn giữ và trách nhiệm tiếp nối di sản trong đời sống đương đại.

Đối với Hà Nội, kết nối di sản kiến trúc với sáng tạo nghệ thuật còn mở ra tiềm năng phát triển các sản phẩm văn hóa mang bản sắc riêng. Khi những giá trị văn hóa được kể lại bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới, di sản có thêm cơ hội hiện diện sinh động trong đời sống hôm nay.