Độc đáo du lịch văn học

Vỉa quặng giàu tiềm năng

Mới đây, một đơn vị du lịch đã phát triển tour trải nghiệm “Bát cháo hành của Thị Nở” ở làng Vũ Đại (Hà Nam cũ) nay là tỉnh Ninh Bình. Đến với tour du lịch này, du khách không chỉ nghe kể về Chí Phèo – Thị Nở, mà trực tiếp hóa thân thành nhân vật, sống trong tác phẩm, cảm nhận sâu sắc những giá trị nhân văn mà tác phẩm gửi gắm. Đây là một điểm nhấn đặc biệt. Thông qua việc nhập vai, người tham gia không còn là khán giả đứng ngoài, mà trở thành một phần của câu chuyện. Từ đó thấu hiểu sâu hơn bi kịch con người và thông điệp nhân văn của nhà văn Nam Cao về quyền được làm người.

Chia sẻ về tour du lịch này, bà Phạm Thị Phương Thảo, người sáng lập dự án “Việt Nam đến là yêu” - đơn vị tổ chức tour trải nghiệm cho biết: Việc kết hợp văn học – ẩm thực – câu chuyện địa phương giúp du khách không chỉ đến tham quan mà còn đến để hiểu, để cảm nhận chiều sâu văn hóa và con người nơi mình đặt chân tới. Đây là hướng đi mới cho du lịch trải nghiệm di sản. Bát cháo hành của Thị Nở không đơn thuần là một tour du lịch, mà là một mô hình khai thác di sản văn học theo hướng trải nghiệm sáng tạo.

Đây không phải lần đầu những tour du lịch khai thác từ văn học nhưng là cách làm mới tăng tính trải nghiệm và tương tác. Trước đây cũng đã có những sản phẩm du lịch khai thác từ văn học, cũng hấp dẫn nhiều du khách. Đó là tour du lịch văn học “Chữ Tâm, chữ Tài” được Bảo tàng Văn học Việt Nam phối hợp với Công ty du lịch bền vững Việt Nam ra mắt từ năm 2022. Chỉ gói gọn trong thời lượng 90 phút, du khách được “gánh Tâm gánh Tài” vào cửa Ngôi đền văn chương, được dạo bước qua những không gian văn học cổ - trung đại, được đắm chìm trong những áng văn - lời thơ vừa hào hùng, vừa sâu lắng, được gặp gỡ những tác giả nổi tiếng, được lắng nghe những câu chuyện lay động lòng người, được cảm nhận nét đặc sắc của văn học Việt qua các thời kỳ...

Có thể thấy, ngày nay, văn học không dừng lại ở vai trò một loại hình nghệ thuật ngôn từ, mà còn là phương tiện truyền tải văn hóa du lịch giàu hiệu quả. Những không gian, địa danh đi vào tác phẩm văn chương, khi được đặt trong mạch kể giàu cảm xúc và chiều sâu văn hóa, hoàn toàn có thể trở thành điểm đến thu hút du khách.

Nhà thơ Lữ Mai cho rằng, đây vừa là xu hướng đồng thời cũng là hướng đi mang tính tất yếu của du lịch văn hóa trong bối cảnh ngày càng có nhu cầu tìm kiếm những trải nghiệm sâu sắc, giàu cảm xúc và đủ khả năng kết nối tinh thần. Về bản chất, văn học là kho lưu giữ ký ức tinh thần dân tộc. Mỗi tác phẩm đều ẩn chứa không gian sống của cộng đồng. Khi du lịch tiếp cận văn học, tức là đang chinh phục hành trình cảm xúc và nhận thức, giúp du khách có cơ hội bước vào thế giới tinh thần của tác phẩm, được cảm nhận sâu hơn không gian văn hóa mà nhà văn đã kiến tạo. Nếu đi đúng hướng, sản phẩm du lịch từ văn học có thể tạo thành loại hình du lịch rất đặc biệt, khơi gọi được ký ức, chiều sâu và sự đồng cảm, tạo ra một cộng đồng du khách trung thành.

Thận trọng trong khai thác

Theo bà Phạm Thị Phương Thảo, tour du lịch văn học biến những giá trị tưởng như trừu tượng trong sách vở thành sản phẩm du lịch sống động, giàu cảm xúc. Thông qua tour, văn học không còn khô cứng, mà trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa tác phẩm và đời sống, giữa du khách và cộng đồng địa phương. Đây cũng là cách để di sản văn hóa được bảo tồn, lan tỏa và tạo sinh kế bền vững cho người dân bản địa. Trong bối cảnh du lịch đang tìm kiếm những sản phẩm độc bản, giàu chiều sâu và bản sắc.

 Việc khai thác tác phẩm văn học để xây dựng thành sản phẩm cho du lịch là hướng đi giàu tiềm năng nhưng việc xây dựng sản phẩm du lịch từ tác phẩm văn học không thể làm theo phong trào hay tư duy ngắn hạn. Hướng đi này chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai một cách nghiêm túc, tôn trọng giá trị văn hóa và đặt chiều sâu tinh thần lên hàng đầu.

 Về vấn đề này, theo nhà thơ Lữ Mai, điều đầu tiên là cần tôn trọng tinh thần cốt lõi nhất của tác phẩm. Du lịch văn học không thể thiên về trang trí hay “hoạt cảnh hóa” văn học một cách hời hợt. Điều quan trọng là cần giữ được tinh thần nhân văn, chiều sâu tư tưởng và thông điệp tác giả gửi gắm. Tiếp đến là cần chuyển hóa văn học thành trải nghiệm sống động, đa tầng để công chúng ngoài xem thì cần được tham dự, thông qua: kể, nhập vai, đối thoại, đặt câu hỏi, phản biện… Khi du lịch kết nối được thành cuộc đối thoại tinh thần thì tác phẩm văn học mới thực sự có sức sống và lay động. Cuối cùng, cần gắn chặt sản phẩm với cộng đồng để họ không dừng lại ở việc lao động, phục vụ mà được kể chuyện, bảo tồn, truyền tải hồn cốt văn hóa.

Một số ý kiến khác cũng cho rằng, khi xây dựng sản phẩm du lịch từ tác phẩm văn học đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng, bài bản. Tinh thần, thông điệp và bối cảnh văn hóa của tác phẩm cần được bảo toàn, tránh diễn giải tùy tiện hay thương mại hóa quá mức. Sản phẩm du lịch chỉ thực sự thuyết phục khi gắn với không gian, địa điểm có mối liên hệ rõ ràng với tác phẩm hoặc đời sống sáng tác của tác giả. Bên cạnh đó, yếu tố kể chuyện và trải nghiệm cần được đặt ở trung tâm, giúp du khách cảm nhận chiều sâu văn hóa thay vì chỉ tham quan hình thức. Quá trình khai thác cũng phải song hành với bảo tồn cảnh quan, di sản và đời sống cộng đồng địa phương.