Đổi mới đề thi Ngữ văn: Sáng tạo đến đâu là đủ?
Những tranh luận về đề thi Ngữ văn thời gian gần đây cho thấy một câu hỏi lớn đang được đặt ra với giáo dục: trong bối cảnh chuyển từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực, một đề Văn như thế nào mới thực sự là đề thi tốt? Sự sáng tạo có phải tiêu chí quan trọng nhất, hay điều cốt lõi vẫn là khả năng đánh giá đúng năng lực người học và giữ được giá trị nhân văn của môn học?
Đổi mới đề Văn là yêu cầu tất yếu
Đổi mới kiểm tra, đánh giá là một trong những trọng tâm của ngành giáo dục những năm gần đây. Với môn Ngữ văn, điều này được thể hiện qua việc giảm dần các dạng đề thiên về ghi nhớ kiến thức, tăng cường câu hỏi mở để học sinh vận dụng tư duy, trải nghiệm và khả năng cảm thụ.
Theo cô Nguyễn Thị Mừng, giáo viên Ngữ văn Trường THPT Chân Mộng (Phú Thọ), việc xây dựng một đề Văn vừa có chiều sâu, vừa sáng tạo nhưng vẫn bảo đảm đánh giá đúng năng lực học sinh là điều không hề đơn giản.
“Để ra một đề Văn vừa có chiều sâu, vừa sáng tạo, vừa phù hợp với xu thế giáo dục hiện đại, vừa đánh giá được năng lực tư duy, cảm xúc và trải nghiệm của học sinh trước các vấn đề đời sống không dễ chút nào. Người ra đề phải tâm huyết, trách nhiệm từ khâu chọn ngữ liệu đến đặt lệnh câu hỏi”, cô chia sẻ.
Theo cô Mừng, đổi mới cách ra đề là yêu cầu cần thiết nhằm hạn chế tình trạng học thuộc, học theo khuôn mẫu, đồng thời tạo điều kiện để học sinh thể hiện chính kiến và góc nhìn cá nhân. Tuy nhiên, sự sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trên nền tảng của tính chuẩn xác và mục tiêu giáo dục.
Một đề Văn tốt không chỉ là một đề Văn “lạ”
Thực tế, mỗi khi xuất hiện một đề thi gây tranh luận, điều thu hút sự chú ý của dư luận thường là mức độ mới lạ của ngữ liệu hoặc cách đặt vấn đề. Tuy nhiên, theo các nhà giáo, tính mới chưa bao giờ là tiêu chí duy nhất để đánh giá chất lượng đề thi.
Theo cô Nguyễn Thị Mừng, một đề thi chất lượng trước hết phải bảo đảm đúng cấu trúc, ma trận và yêu cầu đánh giá năng lực học sinh. Sự đổi mới không đồng nghĩa với việc phá bỏ những nguyên tắc cơ bản của kiểm tra, đánh giá mà là tìm kiếm những cách thức phù hợp hơn để đo lường năng lực người học.
Ở góc nhìn khác, ThS. Lê Trần Diệu Thu cho rằng chất lượng của một đề Văn không nằm ở mức độ khác biệt hay gây bất ngờ mà trước hết phải được nhìn nhận từ những giá trị mà đề thi mang lại cho học sinh.
Theo cô Thu, một đề Văn hay thường hội tụ ba yếu tố: tính thời đại, tính nhân văn và tính sư phạm. “Đề thi cần chạm đến những vấn đề mà học sinh đang sống, đang chứng kiến hoặc sẽ phải đối mặt trong tương lai”, cô nhận định.
Ngữ liệu có chiều sâu, câu hỏi có độ mở
Đối với môn Ngữ văn, ngữ liệu là yếu tố quan trọng quyết định chất lượng đề thi. Theo cô Mừng, ngữ liệu đọc hiểu cần bảo đảm tính khách quan, không lấy trực tiếp từ sách giáo khoa và phải thể hiện rõ đặc trưng của từng thể loại.
“Nếu là văn bản văn học, ngữ liệu cần hướng tới giá trị nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ. Chiều sâu của ngữ liệu không chỉ phản ánh hiện thực cuộc sống mà còn phải khiến người đọc trăn trở về những vấn đề nhân sinh được đặt ra”, cô cho biết.
Đồng quan điểm, cô Thu cho rằng đề thi cần tạo được sự kết nối giữa kiến thức trong nhà trường với đời sống thực tiễn, giúp học sinh suy nghĩ sâu hơn về trách nhiệm cá nhân và những giá trị tốt đẹp của con người.
Bên cạnh ngữ liệu, hệ thống câu hỏi cũng đóng vai trò quyết định. Theo cô Mừng, các câu hỏi cần được thiết kế theo các cấp độ từ nhận biết, thông hiểu đến vận dụng; câu lệnh phải rõ ràng, tránh mơ hồ hoặc quá hàn lâm.
Trong khi đó, cô Thu nhấn mạnh rằng sáng tạo không đồng nghĩa với đánh đố học sinh. “Đề có thể mới nhưng không được đánh đố. Học sinh cần có đủ dữ kiện để suy luận và bày tỏ quan điểm của mình”, cô nói.
Đổi mới nhưng không xa rời giá trị cốt lõi
Những tranh luận về đề thi Ngữ văn thời gian qua cho thấy xã hội ngày càng quan tâm đến chất lượng kiểm tra, đánh giá trong giáo dục. Đây là tín hiệu tích cực bởi đề thi không chỉ là công cụ phân loại học sinh mà còn phản ánh quan niệm giáo dục của một giai đoạn.
Đổi mới là yêu cầu tất yếu, nhưng không nên được hiểu là cuộc chạy đua tạo ra những đề thi gây bất ngờ bằng mọi giá. Điều quan trọng hơn là xây dựng được những đề thi đủ sức khơi gợi tư duy, nuôi dưỡng cảm xúc và giúp học sinh bộc lộ năng lực thật.
Trong bối cảnh giáo dục đang chuyển mạnh sang phát triển phẩm chất và năng lực, một đề thi Ngữ văn tốt không nằm ở sự khác lạ của câu hỏi, mà ở khả năng đánh giá đúng người học, khơi gợi suy nghĩ độc lập và giữ được những giá trị nhân văn vốn là cốt lõi của môn học.