Đổi mới khoa học giáo dục để thích ứng và kiến tạo trong kỷ nguyên AI

Hội thảo Quốc gia về Khoa học giáo dục năm 2026 đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ nghiên cứu mang tính giải thích sang nghiên cứu tạo ra giải pháp, từ cách tiếp cận đơn ngành sang liên ngành, qua đó đưa kết quả nghiên cứu vào chính sách và thực tiễn giáo dục trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc cách con người học tập và giảng dạy.

Kết nối nghiên cứu, chính sách và thực tiễn

Sự kiện thu hút hàng trăm nhà khoa học, nhà quản lý giáo dục cùng trao đổi về định hướng phát triển khoa học giáo dục Việt Nam đến năm 2035. Một trong những trọng tâm được đặt ra là tăng cường kết nối giữa nghiên cứu khoa học, hoạch định chính sách và thực tiễn giáo dục.

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng cho rằng trong bối cảnh AI tác động ngày càng mạnh tới giáo dục, cần làm rõ mối quan hệ giữa nghiên cứu về người học, quá trình học tập và sự phát triển của công nghệ giáo dục. Các trường sư phạm, viện nghiên cứu được định hướng phát triển những nhóm nghiên cứu liên ngành, kết nối khoa học giáo dục với khoa học nhận thức, tâm lý học, khoa học dữ liệu và công nghệ.

Theo Thứ trưởng, kết quả nghiên cứu cần được kiểm chứng trước khi chuyển hóa thành chính sách hoặc áp dụng rộng rãi trong thực tế. Điều này đặc biệt quan trọng với các giải pháp dựa trên AI, bởi việc người học hoàn thành một nhiệm vụ tốt hơn nhờ công nghệ chưa đồng nghĩa với việc năng lực học tập thực sự được nâng cao.

Do đó, cùng với hiệu quả, việc ứng dụng AI trong giáo dục cần được xem xét trên nhiều phương diện như chi phí, khả năng tiếp cận, tính an toàn, công bằng và cơ chế giám sát của con người. Những kết quả nghiên cứu có giá trị cũng cần được chuyển hóa vào hoạt động đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo.

Một hướng đi được Bộ Giáo dục và Đào tạo đặt ra là khai thác các nền tảng quốc gia dùng chung để mở rộng hợp tác và kiểm chứng kết quả nghiên cứu. Trong đó, nền tảng giáo dục thông minh quốc gia với gia sư AI và hệ thống thực tế ảo được xác định là những thành phần quan trọng, cùng với việc hoàn thiện nền tảng số quản trị giáo dục và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành.

Từ ứng dụng công nghệ đến làm chủ công nghệ

Không chỉ bàn về việc đưa AI vào nhà trường, hội thảo còn đặt vấn đề sâu hơn: AI đang thay đổi quá trình học tập của con người như thế nào và giáo dục cần thay đổi ra sao để công nghệ hỗ trợ, thay vì làm suy giảm, năng lực của người học.

PGS.TS Võ Văn Minh, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, cho rằng khoa học giáo dục cần có những chuyển dịch quan trọng: từ nghiên cứu để giải thích sang nghiên cứu để kiến tạo; từ nghiên cứu đơn ngành sang liên ngành; từ những ý tưởng hay sang bằng chứng đáng tin cậy; và từ công bố kết quả sang tạo ra tác động thực tiễn.

Theo định hướng này, trường đại học sư phạm trong kỷ nguyên AI không chỉ đào tạo những người biết sử dụng công nghệ, mà cần giúp người học có khả năng hiểu, đánh giá, thiết kế và làm chủ công nghệ vì mục tiêu giáo dục. Công nghệ vì thế không phải đích đến mà trở thành một công cụ để nâng cao chất lượng học tập, phát triển năng lực và mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức.

Hội thảo năm nay nhận được 317 bài tham luận từ hơn 120 cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu, cơ quan quản lý và tổ chức giáo dục thuộc hơn 20 tỉnh, thành phố. Sau quá trình phản biện, biên tập, 225 bài được lựa chọn đưa vào kỷ yếu, trong đó gần 190 bài tập trung vào AI và giáo dục trong môi trường số.

Các nội dung thảo luận tập trung vào ba nhóm chính gồm khoa học nhận thức và khoa học học tập trong kỷ nguyên AI; công nghệ giáo dục và đổi mới dạy học; đánh giá giáo dục, dữ liệu học tập và quản trị giáo dục. Đây cũng là những vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với việc xây dựng hệ sinh thái giáo dục số trong thời gian tới.

Một sản phẩm được kỳ vọng từ hội thảo là “Khuyến nghị Đà Nẵng 2026”, trong đó đề xuất các ưu tiên nghiên cứu khoa học giáo dục đến năm 2035, đồng thời thúc đẩy kết nối giữa nhà khoa học, cơ sở giáo dục, cơ quan quản lý, địa phương và doanh nghiệp.

Từ diễn đàn này, yêu cầu đặt ra không chỉ là làm thế nào để giáo dục thích ứng với AI, mà còn là xây dựng năng lực nghiên cứu, chính sách và đội ngũ đủ khả năng định hướng sự phát triển của công nghệ vì con người. Khi đó, đổi mới khoa học giáo dục sẽ không dừng ở việc tiếp nhận những công nghệ mới, mà hướng tới tạo ra bằng chứng, giải pháp và mô hình giáo dục phù hợp với bối cảnh Việt Nam.