Đổi mới mô hình tiêu dùng trong thời đại số

Mô hình thay đổi mạnh mẽ

Theo báo cáo Khảo sát người tiêu dùng quý IV/2025 của tập đoàn kiểm toán và tư vấn KPMG (Anh), 56% người được hỏi cho biết vẫn cảm thấy tương đối an toàn về tình hình tài chính cá nhân. Tuy nhiên, có tới 58% cho rằng nền kinh tế đang diễn biến theo chiều hướng xấu đi, tăng mạnh so với mức 43% hồi đầu năm 2025. Trong nhóm lo ngại về triển vọng kinh tế, 49% đã cắt giảm các khoản chi tiêu không thiết yếu, 36% tăng tiết kiệm dự phòng và 34% quyết định hoãn các khoản mua sắm lớn.

Bà Linda Ellett – Trưởng bộ phận Bán lẻ và Hàng tiêu dùng của KPMG nhận định rằng mặc dù nhiều người tiêu dùng vẫn cảm thấy ổn định về tài chính cá nhân, nhưng áp lực từ chi phí sinh hoạt và những lo ngại về triển vọng kinh tế sẽ tiếp tục khiến họ thận trọng trong chi tiêu trong suốt năm 2026.

Cùng với đó, khái niệm "giá trị" cũng đang thay đổi. Người tiêu dùng ngày nay không chỉ quan tâm đến giá cả mà còn chú trọng đến chất lượng, sự tiện lợi, trải nghiệm và độ tin cậy của sản phẩm. Theo báo cáo Xu hướng tiêu dùng và bán lẻ năm 2026 của công ty tư vấn chiến lược toàn cầu Simon-Kucher, người tiêu dùng không còn lựa chọn thương hiệu chỉ vì giá rẻ mà còn vì những giá trị và trải nghiệm mà thương hiệu mang lại.

Một thay đổi lớn khác đang diễn ra là sự tham gia ngày càng sâu của AI vào hoạt động mua sắm. Theo nhiều báo cáo quốc tế, AI đang được tích hợp vào toàn bộ hành trình tiêu dùng, từ tìm kiếm sản phẩm, so sánh giá, dự báo nhu cầu đến chăm sóc khách hàng sau bán hàng. Ông Oliver Chen – Chuyên gia phân tích bán lẻ của công ty đầu tư TD Cowen (Mỹ) cho rằng các tác nhân AI thế hệ mới có thể liên tục theo dõi doanh số, tồn kho, chuỗi cung ứng và hành vi người tiêu dùng để tự động điều chỉnh giá bán, bổ sung hàng hóa và cá nhân hóa hoạt động tiếp thị theo thời gian thực.

Sự phát triển của công nghệ cũng đang thúc đẩy những mô hình tiêu dùng hoàn toàn mới. Một trong những mô hình nổi bật là kinh tế thuê bao, cho phép người tiêu dùng trả tiền cho quyền sử dụng thay vì phải sở hữu sản phẩm. Từ phim trực tuyến, âm nhạc, phần mềm đến các dịch vụ sức khỏe và giáo dục, mô hình trả tiền theo nhu cầu đang dần thay thế các cam kết dài hạn.

Thích ứng với thời đại số

Trước sự thay đổi nhanh chóng của hành vi tiêu dùng, nhiều quốc gia và doanh nghiệp đang đẩy mạnh ứng dụng AI và dữ liệu lớn để xây dựng các mô hình tiêu dùng hiện đại, linh hoạt và hiệu quả hơn. Tại Mỹ, các tập đoàn bán lẻ như Walmart và Amazon đã sử dụng AI để phân tích nhu cầu khách hàng, tối ưu giá bán và hỗ trợ mua sắm thông minh. Walmart đang hợp tác với OpenAI nhằm thử nghiệm và phát triển các trải nghiệm mua sắm thông qua ChatGPT, trong khi Amazon phát triển trợ lý AI Rufus giúp tư vấn và so sánh sản phẩm. Những công nghệ này đang hình thành thế hệ trợ lý mua sắm thông minh mới, góp phần thay đổi cách người tiêu dùng tìm kiếm, lựa chọn và sử dụng sản phẩm.

Ngoài chuyển đổi số, nhiều doanh nghiệp đang thay đổi tư duy từ bán sản phẩm sang cung cấp giải pháp và trải nghiệm. Báo cáo của Simon-Kucher cho thấy mô hình "đúng sản phẩm - đúng nơi - đúng thời điểm" đang trở thành xu hướng chủ đạo của ngành bán lẻ toàn cầu. Doanh nghiệp sử dụng dữ liệu để phân tích từng nhóm người tiêu dùng, từ đó điều chỉnh danh mục sản phẩm, chương trình khuyến mãi và trải nghiệm mua sắm phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể.

Bên cạnh công nghệ, phát triển các mô hình tiêu dùng bền vững cũng đang trở thành ưu tiên của nhiều quốc gia. Liên minh châu Âu (EU) đã triển khai nhiều chính sách trong khuôn khổ Kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn châu Âu nhằm kéo dài vòng đời sản phẩm, thúc đẩy tái chế và giảm thiểu rác thải. Tại Pháp, các doanh nghiệp sản xuất thiết bị điện tử phải công bố chỉ số khả năng sửa chữa của sản phẩm để khuyến khích người tiêu dùng sửa chữa thay vì thay mới. Trong khi đó, nhiều quốc gia Bắc Âu áp dụng ưu đãi thuế đối với dịch vụ sửa chữa và tái sử dụng hàng hóa nhằm giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên.

Xu hướng tiêu dùng tuần hoàn cũng đang được người dân đón nhận tích cực. Theo khảo sát của KPMG tại Anh, 21% người tiêu dùng dự định mua nhiều hàng đã qua sử dụng hơn trong năm 2026; riêng nhóm từ 18 đến 24 tuổi, tỷ lệ này lên tới 31%. Sự phát triển mạnh của các nền tảng mua bán đồ cũ như Vinted tại châu Âu hay Depop tại Anh cho thấy ngày càng nhiều người lựa chọn mô hình tiêu dùng tiết kiệm, thân thiện với môi trường và hạn chế lãng phí.

Một giải pháp quan trọng khác là xây dựng niềm tin và tính chân thực của thương hiệu. Trong bối cảnh AI tạo sinh khiến lượng nội dung trực tuyến bùng nổ, người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm, tính minh bạch và các giá trị xã hội mà doanh nghiệp theo đuổi.

Ở cấp độ vĩ mô, nhiều chính phủ cũng đang triển khai các chính sách nhằm củng cố niềm tin tiêu dùng và hỗ trợ sức mua của người dân. Mỹ, EU, Nhật Bản và nhiều nền kinh tế phát triển đang triển khai các chính sách nhằm ổn định lạm phát, hỗ trợ việc làm và thúc đẩy chuyển đổi số.

Đổi mới mô hình tiêu dùng đang trở thành động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế trong thời đại số. Những quốc gia và doanh nghiệp thích ứng nhanh với các xu hướng mới như AI, cá nhân hóa và tiêu dùng bền vững sẽ có nhiều cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển lâu dài.