Đồng bộ các giải pháp để bảo vệ bản quyền trên không gian số

Vi phạm tràn lan

Theo Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả phát sinh và được bảo hộ ngay từ thời điểm tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào thủ tục đăng ký. Tuy vậy, trên thực tế khi xảy ra tranh chấp, việc có trong tay các bằng chứng rõ ràng về chủ thể sáng tạo cũng như thời điểm công bố tác phẩm lại giữ vai trò then chốt trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của tác giả.

Sự bùng nổ của mạng xã hội như Facebook, TikTok… đã kéo theo tình trạng video ngắn bình luận phim tiết lộ nội dung chính, thu hút lượt xem nhưng gây thiệt hại cho các nhà làm phim. Hành vi xâm phạm bản quyền diễn ra đa dạng, từ sao chép, truyền đạt, phân phối trái phép đến xâm phạm quyền nhân thân của tác giả. Trong lĩnh vực xuất bản, đặc biệt là sách điện tử, xâm phạm bản quyền vẫn phổ biến, ảnh hưởng tiêu cực tới môi trường sáng tạo và sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa.

Cùng với đó, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), nguy cơ vi phạm bản quyền không chỉ gia tăng về quy mô mà còn trở nên phức tạp hơn về hình thức. AI có khả năng thu thập, phân tích và tái tạo nội dung từ khối lượng dữ liệu khổng lồ, trong đó không ít tác phẩm được bảo hộ bản quyền. Điều này đặt ra thách thức lớn trong việc xác định ranh giới giữa sáng tạo mới và sao chép, giữa khai thác công nghệ và xâm phạm quyền tác giả.

 Nhìn nhận về vấn đề này, TS Phạm Việt Long - nguyên Chủ tịch Hội đồng Viện Văn hóa và phát triển cho rằng, thách thức lớn nhất hiện nay là việc sao chép, khai thác và phân phối tác phẩm diễn ra với tốc độ rất nhanh, quy mô rất lớn nhưng lại vượt ra ngoài biên giới pháp lý truyền thống. Các nền tảng xuyên biên giới và công nghệ trí tuệ nhân tạo cho phép tạo ra, biến đổi, tái sử dụng nội dung một cách dễ dàng, khiến việc xác định chủ thể quyền, nguồn gốc tác phẩm và hành vi xâm phạm trở nên phức tạp hơn nhiều. Bên cạnh đó, ý thức tôn trọng bản quyền trên không gian số còn chưa theo kịp thực tiễn phát triển công nghệ, trong khi cơ chế phối hợp quốc tế, năng lực giám sát và xử lý vi phạm vẫn còn những khoảng trống. Đây là những vấn đề cốt lõi đặt ra cho công tác bảo vệ bản quyền trong bối cảnh hiện nay.

Từ góc độ pháp lý, luật sư Lại Ngọc Thanh - Phó Giám đốc Công ty Luật TNHH LLA Legal nhận định, thách thức lớn nhất trong bảo vệ bản quyền hiện nay không nằm ở việc thiếu khung pháp lý, mà ở năng lực thực thi luật trong môi trường số xuyên biên giới và trước sự phát triển nhanh của AI. Trước hết là sự mờ nhạt về ranh giới quyền tác giả khi AI tạo nội dung từ kho dữ liệu khổng lồ chứa nhiều tác phẩm có bản quyền, gây khó khăn trong xác định tác giả và hành vi xâm phạm. Tiếp đó là bài toán xử lý vi phạm xuyên biên giới, khi nội dung được tạo, lưu trữ và phát tán ở nhiều quốc gia khác nhau trong bối cảnh cơ chế hợp tác quốc tế còn chậm. Bên cạnh đó, tốc độ lan truyền của nội dung số vượt xa khả năng bảo vệ, khiến giá trị thương mại tác phẩm dễ bị mất trước khi kịp xử lý. Cuối cùng là tâm lý xem nhẹ bản quyền, khi không ít cá nhân, doanh nghiệp coi việc “dùng lại” hay “biến tấu bằng AI” là bình thường, dù thực chất là hành vi khai thác trái phép.

Nâng cao nhận thức xã hội

Trước tình trạng vi phạm bản quyền ngày càng tinh vi trong không gian số, các chuyên gia cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường chế tài xử phạt, ứng dụng công nghệ bảo vệ bản quyền đến nâng cao nhận thức xã hội.

Theo luật sư Lại Ngọc Thanh, bảo vệ bản quyền hiệu quả trong kỷ nguyên số đòi hỏi triển khai đồng bộ ba trụ cột không thể tách rời: pháp lý – kỹ thuật – thực thi. Về pháp lý, cần xây dựng quy định riêng cho môi trường AI, làm rõ trách nhiệm của đơn vị vận hành, minh bạch dữ liệu huấn luyện, đồng thời gắn trách nhiệm pháp lý cho các nền tảng trung gian xuyên biên giới và số hóa quy trình bảo vệ quyền theo hướng nhanh gọn, trực tuyến. Về kỹ thuật, cần thúc đẩy các hệ thống nhận diện tự động phù hợp cho từng loại hình nội dung và phát triển công nghệ truy vết nguồn gốc, đặc biệt với sản phẩm do AI tạo ra. Cùng với đó, cần áp dụng chế tài đủ mạnh với các vi phạm mang tính thương mại, đào tạo đội ngũ thực thi am hiểu công nghệ và nâng cao nhận thức xã hội rằng bản quyền là tài sản, không phải tài nguyên miễn phí. Bảo vệ bản quyền cũng chính là bảo vệ trật tự pháp lý và môi trường kinh doanh lành mạnh trong không gian số.

 Còn theo TS Phạm Việt Long, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu trí tuệ theo hướng cập nhật, linh hoạt, bao quát các mô hình kinh doanh mới trên môi trường số và làm rõ trách nhiệm của các nền tảng trung gian trong bảo vệ bản quyền. Song song với đó là đẩy mạnh ứng dụng các giải pháp kỹ thuật. Bên cạnh việc tăng cường hợp tác quốc tế và nâng cao nhận thức của cộng đồng sáng tạo, cần khuyến khích ứng dụng trí tuệ nhân tạo ngay trong công tác bảo vệ quyền tác giả, từ gắn mã nhận diện, theo dõi việc sử dụng tác phẩm đến phát hiện, cảnh báo sớm hành vi xâm phạm. Đặc biệt, bản thân các tác giả, chủ sở hữu quyền cũng có thể chủ động sử dụng công nghệ, kể cả trí tuệ nhân tạo, để “gài” các lớp bảo vệ kỹ thuật cho tác phẩm của mình, từ quản lý dữ liệu nguồn, đánh dấu nội dung, đến kiểm soát phạm vi khai thác. Khi tác giả được trang bị công cụ bảo vệ ngay từ đầu, việc bảo vệ quyền tác giả sẽ trở nên chủ động, hiệu quả và phù hợp hơn với môi trường số. Việc kết hợp giữa hoàn thiện pháp luật, ứng dụng công nghệ và nâng cao năng lực của chủ thể, sẽ tạo ra một hệ sinh thái bảo vệ bản quyền linh hoạt, thực chất và bền vững trong kỷ nguyên số.