Đưa nội dung về xuất bản số, trí tuệ nhân tạo vào luật
Nhiều chuyên gia, nhà quản lý và đại diện các đơn vị xuất bản tại TP Hồ Chí Minh cho rằng, việc sửa đổi Luật Xuất bản cần được thực hiện theo hướng toàn diện hơn, nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho xuất bản số, quản lý trí tuệ nhân tạo (AI) và bảo vệ bản quyền tác giả.
Sáng 17/6, Đoàn Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) TP Hồ Chí Minh tổ chức hội nghị góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Hội nghị ghi nhận nhiều ý kiến đề xuất hoàn thiện cơ chế, chính sách để ngành xuất bản thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ và môi trường số.
Hành lang pháp lý mới cho xuất bản trong kỷ nguyên số
Phát biểu tại hội nghị, bà Trần Thị Diệu Thúy, Thành ủy viên, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH TP Hồ Chí Minh cho biết, việc sửa đổi Luật Xuất bản diễn ra trong bối cảnh Ban Bí thư vừa ban hành Chỉ thị số 04 về đổi mới, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động xuất bản.
Theo bà Thúy, nhiều chuyên gia cho rằng việc sửa đổi luật không nên chỉ dừng ở một số điều khoản riêng lẻ mà cần nghiên cứu theo hướng toàn diện để thể chế hóa các chủ trương mới về phát triển văn hóa đọc, công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số.
Bà Thúy cũng lưu ý hiện nay nhiều tác phẩm văn học, truyện trực tuyến được phát hành rộng rãi trên các nền tảng số, thu hút lượng lớn độc giả nhưng vẫn tồn tại khoảng trống trong quản lý nội dung, bản quyền và chất lượng sản phẩm.
Đồng quan điểm, ông Lâm Quang Hiếu, Tổng Biên tập Tạp chí điện tử Tri thức (Znews) cho rằng, dự thảo luật đã tiếp thu nhiều ý kiến đóng góp và từng bước thể chế hóa các chủ trương mới về phát triển xuất bản. Tuy nhiên, nhiều nội dung quan trọng trong Chỉ thị số 04 vẫn chưa được phản ánh đầy đủ.
Ông Hiếu nhấn mạnh, xuất bản là một thiết chế văn hóa đặc biệt, có vai trò truyền bá tri thức, bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa dân tộc. Vì vậy, luật cần quan tâm nhiều hơn đến những mô hình thúc đẩy văn hóa đọc đã chứng minh hiệu quả trong thực tiễn.
Dẫn chứng từ Đường sách TP Hồ Chí Minh, ông Hiếu cho biết, sau hơn 10 năm hoạt động, mô hình này đã trở thành điểm đến văn hóa tiêu biểu của thành phố và được nhiều địa phương tham khảo, học tập. Tuy nhiên, hiện vẫn thiếu cơ sở pháp lý đầy đủ để phát triển bền vững.
Trong khi đó, ông Lê Hoàng, Giám đốc Công ty TNHH Đường Sách TP Hồ Chí Minh đánh giá, Chỉ thị số 04 đã mở ra tầm nhìn mới cho ngành xuất bản khi lần đầu tiên xác định xuất bản là hạt nhân của hệ sinh thái kiến tạo tri thức, là bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia.
Theo ông Hoàng, những yêu cầu mới đặt ra từ Chỉ thị số 04 đòi hỏi việc sửa đổi Luật Xuất bản phải được tiến hành sớm và theo hướng toàn diện hơn. Nếu chỉ sửa đổi, bổ sung một số điều trong khuôn khổ hiện hành sẽ khó thể chế hóa đầy đủ các nội dung nền tảng như phát triển văn hóa đọc, vai trò trung tâm của người đọc và các yêu cầu mới từ chuyển đổi số.
Ông Lê Hoàng cũng cho rằng, thị trường sách hiện nay còn non yếu và dễ bị tổn thương. Khoảng 75% sản lượng xuất bản là sách giáo khoa, trong khi mức chi tiêu cho sách của người dân chỉ khoảng 2 USD/người/năm. Cùng với đó, tình trạng sách lậu và vi phạm bản quyền trên môi trường mạng vẫn diễn biến phức tạp.
Đề xuất minh bạch việc sử dụng AI trong xuất bản phẩm
Tại hội nghị, nhiều đại biểu tập trung góp ý các nội dung liên quan đến môi trường số và quản trị dữ liệu trong hoạt động xuất bản.
Bà Phạm Thị Yến, Phó Phòng Báo chí - Xuất bản thuộc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh cho rằng, các khái niệm như "môi trường số", "môi trường mạng" hay "không gian mạng" đang được sử dụng phổ biến trong dự thảo nhưng chưa được làm rõ nội hàm và phạm vi áp dụng.
Theo bà Yến, việc thiếu định nghĩa cụ thể có thể dẫn đến tình trạng mỗi nơi hiểu và áp dụng theo một cách khác nhau. Do đó, cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và chuẩn hóa các thuật ngữ chuyên ngành để bảo đảm sự thống nhất trong thực thi pháp luật.
Bà Yến cũng đề xuất xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung trong lĩnh vực xuất bản, xác định rõ trách nhiệm quản lý dữ liệu của các cơ quan trung ương và cơ chế chia sẻ dữ liệu với địa phương nhằm phục vụ công tác quản lý, thanh tra và xử lý vi phạm.
Đáng chú ý, nhiều ý kiến cho rằng dự thảo luật cần có cách tiếp cận mới trước sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo.
TS Bùi Thu Hằng, Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thư viện và Bảo tàng thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh) nhận định, dự thảo đã bước đầu đề cập đến chuyển đổi số, phát triển công nghệ văn hóa và cải cách thủ tục hành chính, nhưng vẫn mang nặng mô hình quản lý truyền thống.
Theo bà Hằng, AI hiện đã được ứng dụng trong nhiều công đoạn của hoạt động xuất bản như biên soạn nội dung, dịch thuật, sản xuất sách nói bằng giọng tổng hợp, thiết kế hình ảnh minh họa và tạo lập các sản phẩm nội dung số.
Tuy nhiên, dự thảo chưa quy định đầy đủ về trách nhiệm và nghĩa vụ minh bạch đối với các nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra.
TS Bùi Thu Hằng đề xuất, luật xuất bản cần bổ sung quy định yêu cầu công khai việc sử dụng AI trong quá trình tạo lập nội dung. Đồng thời, tác giả đứng tên và nhà xuất bản phải chịu trách nhiệm cuối cùng về tính chính xác, hợp pháp của xuất bản phẩm.
Ngoài ra, bà Hằng cũng kiến nghị, cần xây dựng cơ sở dữ liệu xuất bản quốc gia, tăng cường cơ chế hậu kiểm đối với xuất bản phẩm trên môi trường số; đồng thời bảo đảm sự thống nhất với các quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ nhằm bảo vệ quyền tác giả trong thời đại số.