Giải bài toán tiêu thụ OCOP

Ai mua hàng OCOP?

Nằm tại con phố trung tâm đô thị của phường Yên Bái, nơi có mật độ dân cư và giao thông lớn nhất nhì của tỉnh Lào Cai, cửa hàng Nông lâm sản Tây Bắc của Hợp tác xã (HTX) Hiền Vinh (có cơ sở sản xuất tại xã Yên Bình) bày bán khoảng 40 sản phẩm OCOP vùng núi, với những sản phẩm như thịt trâu sấy, chè, miến, mật ong, rượu táo có bao bì bắt mắt. Chị Đồng Thị Hiền - Giám đốc HTX Hiền Vinh cho biết, tại khu vực TP Yên Bái cũ có tới 6-7 cửa hàng bày bán hàng OCOP và ngay đối diện cửa hàng của chị cũng có một hộ gia đình kinh doanh sản phẩm này.

Nhưng gần 2 tiếng đồng hồ có mặt tại cửa hàng, phóng viên Báo Đại đoàn kết không thấy bất kỳ khách hàng nào đến hỏi mua, ngoại trừ một thanh niên đến giao dịch và xách đi 2 túi hàng trị giá 5 triệu đồng. “Đó là khách đặt mua từ trước để hôm nay mang biếu”, nhân viên cửa hàng cho biết và nói rằng có tới 80% khách đến đây chỉ để chọn mua thịt trâu sấy, thịt lợn sấy, cá mương Thác Bà sấy - những sản phẩm 3 sao do chính HTX sản xuất. Còn lại hàng chục sản phẩm khác của đồng bào Tây Bắc chỉ bán được số lượng khá khiêm tốn.

Khởi nghiệp từ vùng ven hồ Thác Bà, sau 10 năm nhọc nhằn với nghề làm cá mương sấy, vợ chồng chị Hiền chưa thể ước tính đã đầu tư bao nhiêu cho nhà xưởng HTX Hiền Vinh để có được cơ sở sản xuất nằm sâu trong hẻm đồi. Qua sát hạch nghiêm ngặt, nhất là an toàn thực phẩm, có được chứng nhận OCOP 3 sao tưởng như đã “xuôi chèo mát mái” thế nhưng HTX vẫn loay hoay tìm lối đi lớn hơn cho sản phẩm. Là hội viên Hội Phụ nữ, cũng là một trong những nhân tố sáng tự chủ sáng tạo khởi nghiệp và nhận được sự quan tâm của chính quyền, chị Hiền rất chủ động đưa sản phẩm đến các hội chợ, sự kiện, hội nghị, lễ hội để kiếm được những đơn hàng, nhưng chủ yếu sản phẩm mới chỉ được mua làm quà biếu, giới thiệu sản phẩm, nên khó được giá cao, và cũng không thường xuyên có đơn. Doanh thu gần đây tại cửa hàng khu vực trung tâm phường Yên Bái lên tới gần 80 triệu đồng/tháng, thuộc diện lớn trong nhóm Zalo OCOP mà chị là thành viên, bởi chị đặt chỉ tiêu KPI cho nhân viên khi đưa sản phẩm lên Tiktok và Shopee.

Câu chuyện tương tự, khi phóng viên ghé thăm cơ sở sản xuất “Rượu làng Đan”, một sản phẩm OCOP 3 sao ở xã Đan Thượng tỉnh Phú Thọ của anh Nguyễn Xuân Trường, sản lượng vài nghìn lít/tháng được tiêu thụ là “quá ít so với vốn 2 tỷ đồng đầu tư” theo chia sẻ của chủ cơ sở. Anh Trường sau nhiều năm nấu rượu kiểu truyền thống, đã mạnh dạn đầu tư tháp chưng cất 7 tầng theo chuẩn châu Âu, bóc tách chất độc rất hiệu quả, thậm chí rượu còn được ngâm chum rất lâu mới đưa ra thị trường nhưng vẫn chỉ loanh quanh tiêu thụ trong vùng.

Băn khoăn nâng hạng

OCOP chủ yếu là nông lâm sản, phải sạch, phải ngon, nhưng giá cao do chi phí sản xuất lớn nên “kén khách”. Anh Trường, chị Hiền và nhiều chủ cơ sở thấy người tiêu dùng hàng ngày vẫn tìm đến chợ cóc, chợ truyền thống với giá mua rẻ, chưa có thói quen ghé cửa hiệu OCOP. “Hầu hết khách vãng lai đến cửa hiệu OCOP soi đồ rất lâu và đều chung tò mò về chất lượng, rồi thoáng ngại về giá cả” - chị Hiền tâm sự.

Cá mương tươi thu mua từ hồ Thác ngày cao điểm được 50-70kg và không phải mùa nào cũng có, được kỳ công mổ, làm sạch, ướp tẩm theo bí quyết riêng, rồi sấy nửa ngày bằng lò đốt củi nhãn mới ra sản phẩm tại nhà xưởng được vệ sinh nghiêm ngặt. Mức giá khoảng 280.000-300.000 đồng/kg mới tạm có lãi. “Chưa nói đến việc lực lượng an toàn vệ sinh thực phẩm bất ngờ kiểm tra, phản hồi thiếu tích cực của khách hàng sau khi xài mà “gặp vấn đề” có thể khiến HTX sập tiệm. Đạo đức, lương tâm khi sản xuất OCOP là sự sống còn” - chủ HTX Hiền Vinh nói.

Chỉ vài tháng nữa chị Hiền sẽ phải làm nhiều thủ tục để tiếp tục giữ hạng 3 sao, tuy nhiên từ khi chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động thì chưa thấy cán bộ xã gặp gỡ, gọi hỏi để hỗ trợ việc này. Sản phẩm muốn nâng lên 4 sao nhưng HTX phải thay đổi hệ thống lò, đặc biệt phải sấy bằng điện chứ không bằng than củi nhãn nên chị Hiền chần chừ. “Sấy than củi nhãn thịt mới ngon, còn sấy bằng điện thì nhạt vị”, chị cho biết khi chỉ tay vào mấy hộp trà Astiso Sapa trên kệ trưng bày, nói rằng sản phẩm 5 sao này rất khó bán dù đạt tiêu chuẩn sạch và an toàn.

Hiện Phú Thọ có gần 700 sản phẩm, Lào Cai có gần 600 sản phẩm OCOP, nhưng hàng đạt 4-5 sao chiếm tỷ lệ rất nhỏ. Tỉnh Lào Cai có chính sách vượt trội khi hỗ trợ 50 triệu đồng/sản phẩm 4 sao và tăng hỗ trợ gấp đôi nếu lên hạng 5 sao, nhưng đến nay mới chỉ có 2 sản phẩm cán hạng này. Câu chuyện “chất lượng cao nhưng tiêu thụ khó” đã khiến nhiều chủ thể OCOP băn khoăn - vừa muốn nâng hạng để khẳng định chất lượng, vừa ngập ngừng khi hàng phải đẩy giá do chi phí lớn.

Tham vọng OCOP tìm đường xuất khẩu còn chặng đường quá dài. Ví như quả bưởi danh tiếng Đại Minh (Yên Bái cũ) khi tìm được mối sang nước Anh nhưng sớm phải xốc lại quá nhiều việc. Họ cần loại quả từ 800g-1kg thì nông dân xứ núi gom cả xã chỉ được nửa container, còn phần nhiều quả quá to hoặc quá bé. Theo ông Nguyễn Xuân Huy - Chi cục trưởng Chi cục chất lượng và phát triển nông thôn tỉnh Lào Cai, hiện phần lớn chủ thể OCOP tỉnh này có quy mô sản xuất nhỏ, chưa nói đến “kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi số và phát thải thấp”, thì năng lực tài chính, quản trị và phát triển thị trường cũng còn hạn chế.

Cơ quan quản lý đã làm cầu nối giữa chủ thể OCOP và siêu thị bán lẻ, nhưng năng lực linh hoạt của chủ thể vẫn là quan trọng nhất. Chính quyền cấp xã sau sáp nhập thiếu cán bộ hoặc cán bộ mới chưa tiếp cận chương trình OCOP nên còn lúng túng hướng dẫn, hỗ trợ pháp lý cho các chủ thể. Ngoài ra, khu vực miền núi có địa hình chia cắt, giao thông khó khăn, nên chi phí vận tải cao và hàng khó thâm nhập vào hệ thống siêu thị lớn. Việc siết chất lượng, đẩy mạnh hậu kiểm và khắt khe truy xuất nguồn gốc khi hàng loạt địa phương “bung hoa” sản phẩm, thậm chí “lạm phát sao”, là cực kỳ cần thiết bởi đã có nơi coi tem OCOP là chứng nhận hình thức để “ghi điểm”.

Có hiệu lực từ tháng 8/2026, Quyết định 3081/QĐ-BNNMT khi tái lập “Hội đồng OCOP” nhằm đánh giá, phân hạng sản phẩm và chốt hạn 36 tháng với hàng 5 sao. Nhưng chỉ với hàng OCOP 3 sao - 4 sao, thậm chí có chuyện một số địa phương tự... chuẩn hóa, đến với mọi nhà vẫn không hề đơn giản, vừa khắt khe chất lượng và phải nâng cấp nhà xưởng, công nghệ, vừa phải tuyên truyền mạnh trong khi chịu áp lực giá cả cao do chi phí lớn.