Giải pháp nào cho người chưa thể cai thuốc lá?

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (PCTHTL) trong đó bao gồm giảm các yếu tố nguy cơ và cũng là trụ cột then chốt nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hạn chế phơi nhiễm với khói thuốc. Tuy nhiên, bên cạnh các biện pháp khuyến khích và hỗ trợ cai thuốc, nhiều chuyên gia cho rằng cần xem xét bổ sung các giải pháp phù hợp cho nhóm người còn đang hút thuốc, theo hướng giảm tác hại trên cơ sở khoa học. Đây được xem là hướng tiếp cận phù hợp, góp phần hoàn thiện dự thảo Luật trong bối cảnh thực tiễn hiện nay.

Khoảng trống chính sách cho những người đang hút thuốc

Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra hơn 7.000 hóa chất độc hại có trong khói thuốc lá và là nguồn gốc chính ra ra các bệnh do hút thuốc lá như ung thư, tim mạch, phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Nhưng dù biết tác hại, tỷ lệ người bỏ thuốc thành công vẫn luôn ở mức khiêm tốn. Trong thuốc lá có nicotine – chất gây nghiện mạnh, khiến người hút khó cai. Dù vậy, khoa học cũng chỉ ra nicotine không phải là nguyên nhân chính gây ung thư và các bệnh lý nghiêm trọng khác. Điều này nhằm giúp cho các nhà hoạch định chính sách trên toàn cầu đưa ra hướng tiếp cận phù hợp, nâng cao hiệu quả.

Về tác hại thuốc lá, năm 2021 báo VnExpress công bố kết quả khảo sát trên 4.000 người tham gia cho thấy, 93 % trong số đó có định cai thuốc, song 43 % cai chưa được và 26 % vẫn tái nghiện. Đặc biệt, có đến 94 % đều đồng thuận về tầm quan trọng của việc giảm thiểu tác hại khói thuốc lá.

Vì thế, song hành với chiến lược giáo dục để người dùng bỏ thuốc hoàn toàn, việc triển khai các giải pháp giảm hại cho nhóm người chưa thể cai thuốc cũng là cách để hạn chế gánh nặng y tế.

Chia sẻ về quan điểm này, trong bài viết trên website Bộ Nông nghiệp và Môi trường vào tháng 6/2025, bà Nguyễn Quỳnh Liên, Trưởng ban Dân chủ, Giám sát và Phản biện xã hội, Cơ quan Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, cho rằng nhiều nước đã áp dụng mô hình kiểm soát theo mức độ nguy hại thay vì cấm tuyệt đối. Theo bà, đây là cách tiếp cận thực tế và hiệu quả hơn trong việc quản lý thị trường, đồng thời giúp giảm thiểu tác hại cho sức khỏe cộng đồng.

Chiến lược giảm tác hại cũng đã được WHO đề xuất từ năm 2003 thông qua việc ban hành Công ước Khung FCTC về Kiểm soát thuốc lá, trong đó xác định ba trụ cột cốt lõi để kiểm soát tình trạng sử dụng thuốc lá toàn cầu, bao gồm: hạn chế nguồn cung, giảm nhu cầu và giảm tác hại. Nhóm chuyên gia TobReg của WHO chỉ rõ rằng việc giảm hại sẽ đạt kết quả tích cực khi người hút thuốc từ bỏ thuốc lá thông thường và chuyển sang sử dụng những sản phẩm có mức độ độc hại thấp hơn.

Tuy vậy, GS. Tikki Pang – hiện là Giáo sư thỉnh giảng tại Trường Y khoa Yong Loo Lin, Đại học Quốc gia Singapore, cựu Giám đốc Nghiên cứu, Chính sách và Hợp tác tại WHO, cho biết châu Á đang phải đối mặt với không ít khó khăn trong việc áp dụng chiến lược giảm tác hại, làm ảnh hưởng đến tốc độ cải thiện chất lượng sức khỏe người dân. Do đó, ông nhấn mạnh sự cần thiết phải hỗ trợ những người nghiện thuốc lá được tiếp cận các lựa chọn thay thế ít nguy hại hơn thuốc lá thông thường, với cơ sở từ những chứng cứ khoa học và có sự quản lý chặt chẽ.

FDA Hoa Kỳ đưa “giảm tác hại” làm chiến lược trọng tâm

Là quốc gia đi đầu trong vấn đề minh bạch và lấy khoa học làm trọng tâm, Mỹ là quốc gia thúc đẩy chiến lược giảm tác hại thuốc lá một cách rõ nét. Tại Hội nghị Chính sách Thuốc lá và Nicotine diễn ra vào tháng 10/2025, ông Bret Koplow - Quyền Giám đốc Trung tâm Sản phẩm Thuốc lá của Cục Quản lý Thực phẩm & Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) tuyên bố, việc giảm tác hại thuốc lá sẽ trở thành nguyên tắc cốt lõi trong toàn bộ chiến lược quản lý của FDA từ nay về sau, đánh dấu sự thay đổi của Mỹ trong hướng quản lý thuốc lá sau nhiều năm sử dụng các phương án truyền thống.

Ông cũng nhấn mạnh, cần một thị trường với các sản phẩm giảm nguy cơ gây hại cho người sử dụng được quản lý và cấp phép. Nếu thiếu giám sát, các sản phẩm thay thế thuốc lá điếu truyền thống bất hợp pháp sẽ chiếm lĩnh thị trường, gây rủi ro lớn hơn cho người sử dụng.

Hoa Kỳ hiện đang vận hành mô hình kiểm soát hai chiều. Để hạn chế tiêu thụ thuốc lá, chính quyền tăng cường thuế suất, nghiêm cấm marketing, cung cấp dịch vụ cai nghiện và liên tục cảnh báo về tác hại. Song song đó, FDA đang tối ưu hóa quy trình thẩm định và cho phép để những sản phẩm thay thế, giảm nguy cơ so với thuốc lá truyền thống có thể phát huy hiệu quả.

Ghi nhận mới nhất từ CDC, mặc dù tổng số người trưởng thành Mỹ sử dụng nicotine giai đoạn 2017-2023 gần như không đổi, nhưng đã có sự chuyển biến rõ rệt trong thói quen tiêu dùng khi số người hút thuốc lá điếu có sự sụt giảm để chuyển đổi dần sang các sản phẩm giảm tác hại.

Trong bối cảnh tỷ lệ cai nghiện thuốc lá còn thấp và số lượng người hút vẫn ở mức cao, việc sửa đổi Luật PCTHTL sắp tới đây được kỳ vọng cần có cách tiếp cận toàn diện hơn cho mọi loại đối tượng.

Song song với mục tiêu là giảm cung, giảm cầu và hỗ trợ cai nghiện, các chuyên gia cho rằng cần bổ sung giải pháp giảm thiểu tác hại dựa trên bằng chứng khoa học dành cho nhóm đối tượng chưa thể hoặc chưa muốn bỏ thuốc. Điều này sẽ góp phần hạn chế phơi nhiễm khói thuốc cho bản thân và người xung quanh, từ đó giảm gánh nặng cho ngành y tế.

Hướng tiếp cận này vừa phù hợp với khuyến nghị của WHO và kinh nghiệm quốc tế, vừa giúp tăng cường tính khả thi và hiệu quả lâu dài cho chiến lược kiểm soát thuốc lá của Việt Nam.