Giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống ở Đắk Lắk - Bài cuối: Khi cả hệ thống chính trị cùng hành động vì tương lai vùng đồng bào DTTS
Sau nhiều năm kiên trì triển khai các giải pháp đồng bộ, bài bản, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống (TH-HNCHT) ở tỉnh Đắk Lắk đã có những chuyển biến rõ nét, đạt được kết quả tích cực, được đánh giá là một trong những địa phương giảm mạnh nhất khu vực Tây Nguyên. Kết quả ấy không đến từ một giải pháp đơn lẻ, mà là tổng hòa của sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, với vai trò nòng cốt, điều phối xuyên suốt của Sở Dân tộc và Tôn giáo, cùng sự tham gia chủ động của các cấp, các ngành, đoàn thể và cộng đồng.
Từ chỉ đạo chính sách đến hành động thực tiễn
Thực tiễn cho thấy, TH-HNCHT không chỉ là câu chuyện của phong tục, tập quán lạc hậu, mà còn gắn chặt với trình độ dân trí, sinh kế, bình đẳng giới và khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội của người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Nhận thức rõ điều đó, tỉnh Đắk Lắk đã sớm xác định phòng, chống TH-HNCHT là nhiệm vụ lâu dài, cần được đặt trong tổng thể các chương trình phát triển kinh tế – xã hội vùng DTTS.
Trong quá trình triển khai Đề án “Giảm thiểu tình trạng TH-HNCHT trong vùng DTTS” (Đề án 498) và Tiểu dự án 2, Dự án 9 thuộc Chương trình MTQG phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021–2030, Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Đắk Lắk đã phát huy rõ vai trò là cơ quan tham mưu, đầu mối điều phối. Không chỉ dừng lại ở việc xây dựng kế hoạch, phân bổ nguồn lực, Sở còn chủ động phối hợp với các sở, ngành, địa phương hướng mạnh các hoạt động về cơ sở, bám sát từng địa bàn, từng nhóm đối tượng cụ thể.
Từ đó, các giải pháp được triển khai không mang tính hành chính đơn thuần, mà từng bước đi vào đời sống cộng đồng, tạo sự chuyển biến từ nhận thức đến hành vi của người dân.
Sức mạnh tổng hợp từ cộng đồng
Một điểm nổi bật trong công tác giảm thiểu TH-HNCHT ở Đắk Lắk là việc phát huy đồng thời nhiều “kênh tác động”, tạo thành mạng lưới phòng ngừa rộng khắp. Người có uy tín, già làng, trưởng buôn, chức sắc tôn giáo đã trở thành những “cầu nối” bền bỉ, đưa pháp luật đến với buôn làng bằng tiếng nói gần gũi, thuyết phục. Các cấp Hội Liên hiệp Phụ nữ kiên trì bám cơ sở, đi sâu vào từng gia đình, từng nhóm phụ nữ, góp phần nâng cao vị thế phụ nữ, thay đổi quan niệm hôn nhân truyền thống.
Song hành với đó, ngành y tế – đặc biệt là đội ngũ cán bộ dân số, y tế thôn bản – giữ vai trò như “tuyến gác cổng” về sức khỏe cộng đồng, trực tiếp phát hiện, tư vấn và can thiệp sớm các nguy cơ liên quan đến tảo hôn, mang thai sớm và hôn nhân cận huyết. Với lợi thế am hiểu địa bàn, nói được tiếng dân tộc, gần gũi với người dân, lực lượng này thường xuyên “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, lồng ghép tuyên truyền trong các hoạt động chăm sóc sức khỏe bà mẹ – trẻ em, kế hoạch hóa gia đình, qua đó giúp người dân nhận thức rõ những hệ lụy lâu dài của kết hôn sớm đối với sức khỏe và chất lượng dân số.
Trong khi đó, ngành giáo dục được xác định là “tuyến phòng ngừa từ sớm, từ xa”, nơi gieo mầm nhận thức đúng đắn cho thế hệ trẻ. Thông qua những cách làm sáng tạo như hội thi vẽ tranh, dự án giáo dục giới tính, hoạt động ngoại khóa, học sinh DTTS không chỉ được trang bị kiến thức pháp luật, sức khỏe sinh sản, mà còn trở thành những tuyên truyền viên tích cực trong chính cộng đồng của mình.
Chính sự phối hợp nhịp nhàng, bổ trợ lẫn nhau giữa các lực lượng – từ Người có uy tín, phụ nữ, y tế, giáo dục đến chính quyền cơ sở – đã tạo nên một “vành đai phòng ngừa” nhiều tầng, khép kín từ gia đình, nhà trường đến buôn làng, góp phần ngăn chặn sớm các nguy cơ phát sinh TH-HNCHT ngay từ cơ sở.
Hướng tới mục tiêu phát triển bền vững
Những con số biết nói cho thấy hiệu quả rõ rệt của cách làm đồng bộ, bền bỉ. Sau 10 năm triển khai Đề án 498, tình trạng tảo hôn ở Đắk Lắk đã giảm tới 93,7%, từ 900 cặp năm 2015 xuống còn 57 cặp năm 2025; hôn nhân cận huyết thống cơ bản được xóa bỏ hoàn toàn. Quan trọng hơn, nhận thức của đồng bào DTTS về hôn nhân, gia đình, bình đẳng giới từng bước được nâng lên, nhiều hủ tục lạc hậu dần bị đẩy lùi.
Theo Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hoàng Giang, từ thực tiễn đó, có thể rút ra bài học cốt lõi: muốn giải quyết tận gốc vấn đề tảo hôn, cần kiên trì thay đổi nhận thức, phải “mưa dầm thấm lâu”, lấy con người làm trung tâm, lấy cộng đồng làm nền tảng và lấy hệ thống chính trị làm điểm tựa.
Giảm thiểu TH-HNCHT không phải là đích đến cuối cùng, mà là nền tảng để nâng cao chất lượng dân số, phát triển nguồn nhân lực, xây dựng gia đình hạnh phúc và thúc đẩy phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS. Những kết quả đạt được tại Đắk Lắk cho thấy, khi có sự lãnh đạo thống nhất, sự điều phối hiệu quả và sự chung tay của toàn xã hội, những vấn đề xã hội tưởng chừng khó giải quyết vẫn có thể từng bước tháo gỡ.
Nhấn mạnh phương hướng trong giai đoạn tới, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hoàng Giang nhấn mạnh, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp phát triển kinh tế, xoá đói giảm nghèo với nâng cao trình độ dân trí cho người dân để đảm bảo từng bước hạn chế, tiến tới xoá bỏ tình trạngTH-HNCHT. Do đó, Đắk Lắk tiếp tục đứng trước yêu cầu phải duy trì và nâng cao chất lượng các mô hình đã phát huy hiệu quả, đồng thời thích ứng linh hoạt với những biến đổi mới của đời sống xã hội. Đó cũng là hành trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên định, bền bỉ của cả hệ thống chính trị và cộng đồng.
Có thể khẳng định, khi cả hệ thống chính trị cùng hành động, khi mỗi gia đình, mỗi buôn làng cùng thay đổi, thì tương lai phát triển lành mạnh, văn minh cho vùng đồng bào DTTS ở Đắk Lắk hoàn toàn có cơ sở vững chắc.
