Giao thông xanh: Từ kinh nghiệm quốc tế đến lộ trình bền vững cho Việt Nam
Nhiều quốc gia đã thành công trong phát triển giao thông xanh nhờ chính sách đồng bộ, đầu tư hạ tầng và thay đổi hành vi người dân. Đối với Việt Nam, việc tham khảo các kinh nghiệm quốc tế không chỉ góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách mà còn tạo động lực thúc đẩy chuyển đổi giao thông theo hướng xanh, bền vững.
Theo TS Phạm Sỹ Thành, Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chiến lược Trung Quốc (CESS): Trung Quốc được xem như một điển hình về chuyển đổi giao thông xanh với sự trỗi dậy mạnh mẽ của xe năng lượng mới (NEV). Ông nhấn mạnh rằng thành công này là kết quả của một quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng, dài hơi, với tầm nhìn hơn 20 năm, bắt đầu từ quy hoạch quốc gia tổng thể với lộ trình và ưu tiên chuyển đổi rõ ràng. Việc đầu tiên cần làm là cải thiện hiệu suất của phương tiện sử dụng động cơ đốt trong, tiếp theo hoặc song song với đó là chuyển đổi sang phương tiện năng lượng mới. Và cuối cùng hướng đến giao thông thông minh để đạt được trạng thái “xanh tối ưu”.
Theo TS Phạm Sỹ Thành: Chính phủ Trung Quốc ban hành nhiều chính sách hỗ trợ để tạo ra cầu bên ngoài cho ngành NEV bằng nguồn lực của chính quyền và khu vực tư nhân. Trong đó, chính sách đầu tiên là trợ cấp mua xe NEV và chuyển đổi từ xe nhiên liệu sang xe NEV đối với xe cá nhân (hộ gia đình). Các khoản trợ cấp NEV của chính quyền trung ương đã đóng một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thị trường xe NEV tại Trung Quốc, đặc biệt là trong giai đoạn đầu. Chương trình trợ cấp NEV toàn quốc đầu tiên của Trung Quốc được khởi động vào năm 2013. Tuy nhiên, các khoản trợ cấp đã được giảm dần 5 lần, lần đầu tiên vào năm 2014, và các yêu cầu kỹ thuật cũng dần được thắt chặt. Chương trình ban đầu dự kiến kết thúc vào cuối năm 2020, nhưng Trung Quốc đã gia hạn đến năm 2022, mặc dù mức trợ cấp cho mỗi xe giảm.
Tại Trung Quốc, người tiêu dùng cá nhân (hộ gia đình) được hưởng hai loại ưu đãi thuế liên quan đến NEV. Loại thứ nhất là miễn thuế mua xe. Trong khi những người mua xe không phải là NEV sẽ phải nộp khoản thuế 10% dựa trên giá bán của xe thì việc mua xe NEV sẽ được miễn hoàn toàn khoản thuế này - áp dụng cho cả xe NEV sản xuất trong nước và xe nhập khẩu. Chính sách này đã được áp dụng từ tháng 9/2014 và dự kiến kéo dài đến hết năm 2023, tuy nhiên để thúc đẩy hơn nữa doanh số bán hàng trong nước, chính sách này hiện đã được gia hạn đến năm 2027.
Loại thứ hai, kể từ năm 2012, hầu hết người lái xe NEV cũng được miễn thuế xe và tàu thuyền hàng năm. Các yêu cầu kỹ thuật để NEV đủ điều kiện nhận các ưu đãi thuế này được nới lỏng hơn so với các yêu cầu áp dụng cho trợ cấp mua xe tập trung, do đó hầu hết người lái xe NEV đều được hưởng các ưu đãi thuế này.
Một chính sách hỗ trợ chuyển đổi từ xe chạy nhiên liệu sang xe điện là trợ cấp và ưu đãi vận hành. Hầu hết các chính sách dành cho xe điện đều có yêu cầu về số km đã đi, nghĩa là các khoản trợ cấp phát sinh sau khi hoạt động chuyển đổi phương tiện giao thông đã hoàn thành. Nếu không đáp ứng được yêu cầu này, trợ cấp sẽ bị giảm hoặc giữ lại. Điều này nhằm khuyến khích việc sử dụng xe điện nhiều hơn và được thực hiện như một biện pháp ứng phó với những kinh nghiệm trước đây khi một số xe điện được mua với mức trợ cấp nhưng không thực sự được sử dụng.
Hầu hết các thành phố lớn tại Trung Quốc hiện nay đều ưu tiên tiếp cận đường bộ cho xe NEV. Nhiều thành phố cũng đưa ra những ưu đãi thiết thực hơn, đặc biệt là đối với xe vận tải đô thị, bằng cách hạn chế xe sử dụng nhiên liệu thông thường ra vào thành phố bên cạnh các loại xe phát thải cao…
TS Phạm Sỹ Thành cho biết, có 4 bài học anh cảm thấy tâm đắc nhất khi theo dõi chuyển đổi giao thông xanh tại Trung Quốc. Thứ nhất là lộ trình chuyển đổi của họ kéo dài hơn 20 năm rất chi tiết, cụ thể. Thứ hai, các chính sách hỗ trợ dài hạn, mức độ ưu đãi liên tục. Thứ ba, đối với xe động cơ đốt trong, họ không có lệnh cấm mà sẽ dựa trên tiêu chuẩn phương tiện có đáp ứng được tiêu chuẩn phát thải hay không, để có chính sách hạn chế hoặc loại bỏ. Thứ tư, họ chuyển đổi từ cả hai phía người cung cấp và người tham gia, cùng với rất nhiều chính sách.
Cùng trao đổi về vấn đề chuyển đổi giao thông xanh, bà Phạm Thị Thanh Hà, Chủ tịch Hội Truyền thông thành phố Hà Nội chia sẻ: Tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng đang là vấn nạn tại nhiều thành phố lớn của Việt Nam. Do đó, việc xây dựng các chính sách để giảm phát thải từ giao thông là cần thiết hơn bao giờ hết. Bên cạnh việc tăng cường giao thông công cộng, thì chuyển đổi giao thông xanh là giải pháp dài hạn và căn cơ.
Bà Nguyễn Thị Xuân Thúy, Giảng viên Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, chuyên gia tư vấn chính sách công nghiệp Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO), cho rằng bất cứ chính sách giao thông nào cũng cần phải được phát triển đồng bộ với chiến lược công nghiệp ô tô - xe máy, nhằm tránh làm ảnh hưởng, suy yếu nền công nghiệp trong nước. Bài học từ Nhật Bản hay Đức cho thấy chính phủ cực kỳ thận trọng trong việc điện hóa hoàn toàn để bảo vệ năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp ô tô nội địa, vốn đang tạo hàng triệu việc làm. Kinh nghiệm từ Singapore cũng gợi ý rằng quản lý việc sử dụng xe hiệu quả thông qua hạ tầng giao thông thông minh sẽ mang lại lợi ích thực chất hơn là chỉ hạn chế quyền sở hữu, giúp thị trường ô tô tránh được những cú sốc không đáng có.
