Gìn giữ và lan tỏa giá trị nghi lễ múa chữ

Ký ức về một nghi lễ lâu đời

Những ngày đầu xuân, khi tiếng trống hội vang lên giữa sân đình, người dân làng Chử Xá lại tụ hội đông đủ để tham dự lễ hội truyền thống. Giữa không gian trang nghiêm ấy, cụ Trần Văn Chung, năm nay đã 84 tuổi, chậm rãi kể lại câu chuyện về lịch sử và hành trình gìn giữ di sản văn hóa của quê hương.

Cụ Chung cho biết mình không trực tiếp trông coi đình đền, nhưng từ nhỏ đã được các bậc cao niên trong làng truyền lại nhiều câu chuyện về lễ hội và những nghi thức cổ truyền. Với cụ, mỗi mùa hội là dịp để nhớ lại ký ức của một thời làng quê gắn bó với tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng.

Theo lời cụ Chung, ngôi đình của làng được khánh thành từ năm 1446. Từ thời điểm đó, các bậc tiền nhân đã lập ra nhiều nghi lễ tế tự, trong đó có điệu múa chữ để tưởng nhớ công đức của Đức Thánh Chử Đồng Tử – vị thánh được tôn thờ tại vùng đất này.

“Các cụ ngày xưa rất coi trọng lễ nghĩa. Điệu múa chữ không chỉ là biểu diễn mà còn là nghi lễ dâng lên Đức Thánh, thể hiện tấm lòng của con cháu đối với tiền nhân”, cụ Chung chia sẻ.

Theo ký ức của cụ, trước đây lễ hội làng được tổ chức rất quy củ với nhiều nghi thức truyền thống. Tuy nhiên, trong giai đoạn lịch sử sau năm 1954, nhiều hoạt động tín ngưỡng dân gian bị tạm dừng. Mãi đến đầu thập niên 1990, khi đình làng được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia, người dân mới bắt đầu khôi phục lại các nghi lễ xưa.

Từ năm 1992 đến nay, lễ hội làng Chử Xá được duy trì đều đặn hằng năm vào ngày 17 và 18 tháng Giêng âm lịch. Vào dịp này, người dân trong làng cùng nhau chuẩn bị các nghi thức rước, tế và các hoạt động sinh hoạt văn hóa truyền thống.

Cụ Chung cho biết, trước đây cứ ba năm một lần dân làng lại tổ chức lễ rước nước ngoài sông. Tuy nhiên, do điều kiện kinh tế còn khó khăn nên sau này người dân đã thống nhất điều chỉnh thành năm năm tổ chức một lần. Những năm không có rước nước, hội lệ vẫn được duy trì với các nghi thức rước từ đình xuống lăng, tế tổ rồi lại quay về đình để tế thánh.

Địa điểm diễn ra các nghi lễ quan trọng chính là khu mộ tổ – nơi được xem là phát tích của Đức Thánh Chử Đồng Tử. Với người dân địa phương, đây là không gian tâm linh gắn bó với đời sống tinh thần của bao thế hệ.

Nhắc đến điệu múa chữ “Thiên Hạ Thái Bình”, cụ Chung kể rằng vùng đất này xưa vốn là bãi bồi trũng ven sông Hồng. Vào mùa mưa lũ, nước sông thường dâng cao, gây ngập lụt kéo dài. Trong hoàn cảnh thiên nhiên khắc nghiệt đó, các cụ đồ nho trong làng đã cùng nhau tìm một biểu tượng tinh thần để khích lệ dân làng.

Cũng vì lẽ đó, bốn chữ “Thiên Hạ Thái Bình” được lựa chọn làm chủ đề cho điệu múa chữ. Đó là lời cầu chúc cho quốc thái dân an, cho cuộc sống bình yên, no đủ và hạnh phúc.

Tiếp nối mạch nguồn di sản

Không chỉ tồn tại trong ký ức của các bậc cao niên, điệu múa chữ “Thiên Hạ Thái Bình” ngày nay vẫn được duy trì trong đời sống văn hóa của người dân Chử Xá.

Anh Chử Văn Ninh, người dân trong làng, cho biết mình đã gắn bó với điệu múa chữ từ khi còn trẻ. Tính đến nay, anh đã có hơn 20 năm tham gia các hoạt động biểu diễn và hiện đang trực tiếp hướng dẫn, truyền dạy lại cho các em thiếu nhi trong làng. “Điệu múa chữ là niềm tự hào của quê hương. Vì vậy, chúng tôi luôn cố gắng giữ gìn và truyền lại cho lớp trẻ để các cháu hiểu và tiếp nối truyền thống của cha ông”, anh Ninh chia sẻ.

Theo anh Ninh, đội hình múa chữ hiện nay thường gồm 24 em thiếu nhi trong độ tuổi từ 10 đến 15. Trước đây đội múa chỉ khoảng 17 đến 18 người, nhưng sau này tăng lên để việc tạo hình các chữ được rõ nét hơn. Việc tuyển chọn các em tham gia đội múa cũng được thực hiện khá nghiêm túc. Ngoài việc có sức khỏe và khả năng tập luyện, các em còn phải là học sinh chăm ngoan, học giỏi và đến từ những gia đình gương mẫu trong làng.

“Được đứng trong đội múa chữ là niềm vinh dự đối với nhiều gia đình. Các cháu tham gia rất hào hứng và coi đó là trách nhiệm với lễ hội quê hương”, anh Ninh cho biết.

Là một trong những thành viên trẻ tham gia đội hình múa chữ, em Chử Quang Hào (13 tuổi, người làng Chử Xá) không giấu được niềm tự hào khi được góp mặt trong nghi lễ truyền thống của quê hương. Hào cho biết, việc được đứng trong đội múa chữ là một vinh dự lớn đối với bản thân và gia đình. “Em cảm thấy rất vui và háo hức mỗi khi được tập luyện và biểu diễn trong lễ hội của làng. Em mong rằng nghi thức múa lễ chữ – một nét đẹp văn hóa đặc trưng của quê hương – sẽ tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa để ngày càng có nhiều người biết đến”, Hào chia sẻ, đồng thời bày tỏ mong muốn sẽ cố gắng học hỏi, rèn luyện thật tốt để góp phần giữ gìn và phát huy giá trị của di sản văn hóa mà cha ông đã truyền lại.

Quá trình tập luyện cũng đòi hỏi sự kiên trì và kỷ luật. Mỗi động tác di chuyển, mỗi vị trí đứng đều phải được ghi nhớ chính xác để khi kết hợp lại có thể tạo thành bốn chữ “Thiên Hạ Thái Bình” một cách chuẩn chỉnh.

Không chỉ xuất hiện trong lễ hội làng, điệu múa chữ còn nhiều lần được mời biểu diễn tại các sự kiện văn hóa lớn. Anh Ninh nhớ lại dịp đội múa tham gia biểu diễn trong Đại lễ 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội năm 2010 tại khu vực tượng đài Lý Thái Tổ. Khi đó, tiết mục đã thu hút sự chú ý của đông đảo người dân và du khách. Những năm gần đây, điệu múa chữ cũng xuất hiện trong nhiều chương trình giao lưu văn hóa và lễ hội truyền thống, góp phần quảng bá nét đẹp văn hóa dân gian của địa phương.

Đối với người dân Chử Xá, việc bảo tồn điệu múa chữ không chỉ là duy trì một tiết mục biểu diễn trong lễ hội. Quan trọng hơn, đó là cách để gìn giữ ký ức văn hóa của làng quê và truyền lại cho các thế hệ mai sau.

Mỗi mùa lễ hội đi qua, một lớp thiếu nhi mới lại được tuyển chọn, tập luyện để tiếp nối truyền thống. Từ sân đình làng nhỏ bé ven sông Hồng, điệu múa chữ “Thiên Hạ Thái Bình” vẫn vang lên nhịp trống rộn ràng, nhắc nhớ về khát vọng muôn đời của người Việt: mong đất nước thanh bình, nhân dân ấm no, hạnh phúc.